Κάθε χρόνο, το Φθινόπωρο στα Μαστοροχώρια Ιωαννίνων, ένα σύμπλεγμα χωριών στις πλαγιές του Σμόλικα και του Γράμμου κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, εκτός από την άγρια ομορφιά του τοπίου μας φέρνει παλιά συνήθεια που κάθε χρόνο καταλήγει σε μια μεγάλη γιορτή. Οι καζανιές , το ρακιτζιό, τα πρωτοράκια, τα ρακοκάζανα! Δηλαδή το παραδοσιακό άναμμα των καζανιών για την απόσταξη του τσίπουρου της χρονιάς.
Banner Inside Article - 728x90
Στο τέλος Φθινοπώρου σε όλα τα Μαστοροχώρια, όπως και σε πολλά μέρη της Ελλάδας, δεν στήνονται απλά τα καζάνια για το τσίπουρο. Μαζί τους στήνεται και μια μεγάλη γιορτή. Στην Πυρσόγιαννη, στη Βούρμπιανη, στη Δροσοπηγή, στην Καστάνιανη γιορτάζουν τα καζάνια! Γιορτάζουν τα χωριά! Γιορτάζουν οι άνθρωποι! Και είναι μια φυσική εξέλιξη. Γιατί η απόσταξη του τσίπουρου στα χωριά αυτά ήταν συνδεδεμένη με την επιστροφή των μαστόρων γεγονός που πυροδοτούσε αυτή τη μεγάλη γιορτή που κρατάει μέχρι σήμερα…
Τα Μαστοροχώρια, ανήκουν διοικητικά στον δήμο Κόνιτσας. Πήραν το όνομα τους, από τους άντρες που έζησαν εδώ και ασχολήθηκαν κυρίως με την τέχνη της πέτρας, την ξυλογλυπτική, τη ζωγραφική, την ασημουργία και εξελίχθηκαν σε ξακουστούς μαστόρους που η φήμη τους, αλλά και τα έργα τους έφτασαν μέχρι τα πέρατα του κόσμου.
Μια ιστορία λαξευμένη πάνω στην πέτρα
Οργανωμένοι σε μπουλούκια και συντεχνίες, «παρέες», «ταϊφάδες» η «τσέτες» οι μάστορες της περιοχής, ξεκινώντας από τον Μάιο, όργωναν τον κόσμο, φτάνοντας ακόμη και στη Μέση Ανατολή. Όπως τους άρεσε να λένε και οι ίδιοι: Έχτισαν τον κόσμο
Σπίτια, μοναστήρια και εκκλησίες, τζαμιά, αρχοντικά, σαράγια, στρατώνες, γεφύρια, φάροι, χάνια, μπεζεστένια, βρύσες, μύλοι, λιοτρίβια φέρουν την υπογραφή τους διατηρώντας μια τεχνική αρτιότητα, αλλά και μια υψηλή καλλιτεχνική αξία. Σε κάθε ένα από τα 27 μαστοροχώρια και οικισμούς παραμένουν ανεξίτηλα τα σημάδια της τέχνης τους στα περισσότερα πέτρινα κτίρια μέσα από τα οποία αναδεικνύεται μια γηγενής αρχιτεκτονική αισθητική. Η τέχνη τους αυτή αποτελεί ένα πολύτιμο πολιτιστικό κεφάλαιο που ξεπερνά τα όρια της Ηπείρου και ανατρέπει στερεότυπα που τη θέλουν ως μια απομονωμένη και άγονη περιοχή. Σήμερα περίπου 500 κάτοικοι στο σύνολο των χωριών έχουν απομείνει εδώ για να κρατούν ζωντανές τις αναμνήσεις και την ιστορία του τόπου τους. Μια ιστορία λαξευμένη πάνω στην πέτρα.
Τα κουδαρίτικα, η συνθηματική γλώσσα των «κουδαράδων» μαστόρων
Οι μάστορες είχαν δημιουργήσει μια δική τους συνθηματική γλώσσα, τα κουδαρίτικα, από τη λεξη «κουδαράς» που σημαίνει τεχνίτης της πέτρας, για να μπορούν να συνεννοούνται μεταξύ τους χωρίς να τους καταλαβαίνουν όσοι δεν ανήκαν στη συντεχνία τους ή τα αφεντικά που τους ανέθεταν τη δουλειά. Στο λεξιλόγιο των οικοδόμων, «κούδα» σημαίνει πέτρα και «κούδαρης» είναι ο άνθρωπος που ασχολείται με την πέτρα, ο μάστορας, ο χτίστης, ο πελεκητής της πέτρας. Η γλώσσα χαρακτηρίζονται από τη σκόπιμη χρήση γλωσσικών στοιχείων με τρόπο ακατανόητο για τους ακροατές εκτός της ομάδας. Σκοπός κάθε συνθηματικής γλώσσας ήταν κυρίως η διατήρηση της μυστικότητας της επικοινωνίας, ιδίως σε συνθήκες όπου η πληροφόρηση αποτελούσε προνόμιο της ομάδας. Η συγκεκριμένη γλωσσική ποικιλία, εκτός από τη συνεννόηση πάνω στην τέχνη των μαστόρων επεκτεινόταν και σε λεξιλόγιο της καθημερινότητας, περιλαμβάνοντας όρους σχετικά με το φαγητό, τις κοινωνικές σχέσεις, τα συναισθήματα αλλά και σε προσωπικά σχόλια για τους ιδιοκτήτες των οικιών ή σε χιουμοριστικές αναφορές στον κοινωνικό περίγυρο του εργοταξίου.
Κάθε χωριό και ειδικότητα
Κάθε χωριό έχει να θυμάται τους δικούς του μάστορες, που ειδικεύονταν σε μια ξεχωριστή τέχνη, αφού κάθε κατασκευή απαιτούσε πολλές και ξεχωριστές ειδικότητες για να ολοκληρωθεί. Η Πυρσόγιαννη και η Βούρμπιανη έβγαζαν κτιστάδες ή πελεκάνους της πέτρας, όπως τους αποκαλούσαν, το Ασημοχώρι ασημιτζήδες, το Τούρνοβο μαραγκούς, οι Χιονιάδες ζωγράφους και αγιογράφους ενώ άλλα χωριά νταμαρτζήδες, ταβανατζήδες, ασβεστάδες, σκαλιστήδες, ή μπογιατζήδες. Στοιχεία και ενθύμια από την τέχνη των μαστόρων αυτών βρίσκονται στο κοντινό λαογραφικό μουσείο της Αγίας Παρασκευής.
Τα 27 Μαστοροχώρια περιλαμβάνουν ιστορικούς οικισμούς όπως την Πυρσόγιαννη (διοικητικό κέντρο και έδρα του Μουσείου Μαστόρων), τη Βούρμπιανη, την Καστάνιανη, το Πληκάτι, τους Χιονάδες καθώς και τα χωριά Ασημοχώρι, Γοργοπόταμος, Οξυά, Λυκόραχη, Θεοτόκος, Δροσοπηγή, Λαγκάδα, Πλαγιά, Πύργος, Αγία Παρασκευή, Αμάραντος, Πουρνιά, Γαναδιό, Μόλιστα, Μοναστήρι, Αγία Βαρβάρα, Εξοχή, Πυξαριά, Τράπεζα, Νικάνορας, Πηγή και Ελεύθερο.
Ας δούμε μερικούς από τους πιο σημαντικούς οικισμούς:
Πυρσόγιαννη
Η Πυρσόγιαννη είναι χτισμένη σε υψόμετρο 860 μέτρων, στις πλαγιές του όρους Στένο (1.900 μ.), στην οροσειρά του Γράμμου, ακριβώς πάνω από το σημείο όπου ο ποταμός Γοργοπόταμος συναντά τον ποταμό Σαραντάπορο, και απέχει 27 χλμ. από την Κόνιτσα. Αποτέλεσε έδρα του πρώην Δήμου Μαστοροχωρίων. Σε μικρή απόσταση από την επαρχιακή οδό Καστοριάς - Ιωαννίνων, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα χωριά της περιοχής. Περπατώντας στην Πυρσόγιαννη, συναντά κανείς ένα αρμονικό σύνολο από λιθόστρωτα καλντερίμια, πέτρινες βρύσες, πόρτες με σχιστόλιθους, ξύλινα πλαίσια και υπέρθυρα, καθώς και παλιά σπίτια, τα οποία «αντικατοπτρίζουν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική εξαιρετικής αίγλης και φέρουν τη σφραγίδα τέτοιων ιδιοφυών μαστόρων. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι δύο κυριότερες εκκλησίες, ο Άγιος Νικόλαος και ο Άγιος Γεώργιος, καθώς και το σχολικό κτίριο.
Η Βούρμπιανη
Η Βούρμπιανη, χτισμένη στις βορειοανατολικές πλαγιές της κορυφής Καρδάρι (1.955 μ.) ανήκει στην οροσειρά του Γράμμου, σε υψόμετρο 885 μ., και περιβάλλεται από πυκνό δάσος βελανιδιάς. Το χωριό απέχει 5 χλμ. από την Πυρσόγιαννη και 31 χλμ. από την Κόνιτσα. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του χωριού είναι οι πολλές εκκλησίες -περίπου 15- που βρίσκονται μέσα και γύρω από τον οικισμό.
Ξεχωρίζει για τη μεγαλοπρέπειά της η Εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βρίσκεται στο κέντρο του χωριού και ανακαινίστηκε το 1903. Μέχρι σήμερα σώζεται τμήμα του ξυλόγλυπτου φτερωτού τέμπλου του παλαιού ναού, ο οποίος είχε χτιστεί το 1780, ενώ στον ναό φυλάσσονται αξιόλογες εικόνες ζωγράφων της περίφημης σχολής των «Χιονιάδων».
Στο χωριό ξεχωρίζουν τα παλιά πέτρινα αρχοντικά οι βρύσες και το γεφύρι προς τους Αμπελώνες, το οποίο χτίστηκε το 1872. Οι κάτοικοι της Κοινότητας διακρίθηκαν επίσης στον τομέα της εκπαίδευσης. Ο πρώτος πυρήνας της Εκπαιδευτικής Αδελφότητας ιδρύθηκε στη Βούρμπιανη το 1875, ενώ το σχολείο που δημιουργήθηκε έμελλε να εξελιχθεί σε πρότυπο σχολείο για ολόκληρη την επαρχία Κόνιτσας.
Χιονάδες
Οι Χιονάδες είναι χτισμένοι σε υψόμετρο 1.120 μ., σε μια πυκνά δασωμένη πλαγιά με βελανιδιές και οξιές, στο ανατολικό άκρο της κορυφής «Λεσίλι» (1.913 μ.), στα σύνορα με την Αλβανία. Απέχει 2 χλμ. από το χωριό Ασημοχώρι και 40,6 χλμ. από την Κόνιτσα. Εδώ εντυπωσιάζει το γεφύρι στο «Παρασπόρι», το οποίο κατασκευάστηκε αρχικά από μαστόρους του γειτονικού χωριού Πυρσόγιαννη και επισκευάστηκε πρόσφατα και χρονολογείται περίπου από το 1800.
Αξιοθέατο αποτελεί το πέτρινο σχολείο (1905), στο οποίο στεγάζεται καφενείο που λειτουργεί μόνο κατά τους θερινούς μήνες και τις περιόδους των εορτών. Στο πάνω μέρος της πλατείας, δίπλα στην πέτρινη βρύση, σώζεται ένα μεγάλο πέτρινο κτίριο του 1911. Σε αυτό στεγάζεται το Μουσείο των «Χιονιαδιτών» ζωγράφων.
Οι Χιονιάδες είναι γνωστοί για τους περίφημους ζωγράφους τους, οι οποίοι ταξίδευαν από το χωριό τους σε πολλές περιοχές των Βαλκανίων και δημιουργούσαν ποικίλες περίτεχνες εκκλησιαστικές και λαϊκές τοιχογραφίες και ζωγραφικά έργα. Είναι αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι οι άνδρες του χωριού εξειδικεύτηκαν σε τόσο μεγάλο βαθμό στη συγκεκριμένη τέχνη. Συνολικά, αναφέρεται η ύπαρξη τουλάχιστον 65 λαϊκών ζωγράφων από τους Χιονιάδες. Σημαντικά έργα τους κοσμούν ναούς και παλιά αρχοντικά στην ευρύτερη περιοχή, όπως στην Κόνιτσα και το Ζαγόρι, αλλά και σε ακόμη πιο μακρινές περιοχές.
Ασημοχώρι και Γοργοπόταμος
Από τα χωριά Ασημοχώρι και Γοργοπόταμος κατάγονταν πολλοί σημαντικοί ξυλογλύπτες και τεχνίτες, αλλά και ασημοτεχνίτες οι οποίοι ξεπέρασαν την ιδιότητα του απλού μάστορα και εξελίχθηκαν σε καλλιτέχνες με φήμη πέρα από την περιοχή τους. Οι τεχνίτες αυτοί ταξίδευαν και εργάζονταν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας —στα Ιωάννινα, το Πωγώνι, τα Ζαγοροχώρια, τον Δομοκό, τη Λάρισα και τον Βόλο— αλλά και στο εξωτερικό, όπως στην Αλβανία, το Πλόβντιβ, την Κωνσταντινούπολη, το Χαρτούμ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1915, στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι κάτοικοι του Ασημοχωρίου που είχαν εγκατασταθεί στη Σαλαμάνκα της Νέας Υόρκης ίδρυσαν τον σύλλογο «Αγία Παρασκευή». Στο εσωτερικό των επτά εκκλησιών που βρίσκονται στην περιοχή σώζονται σημαντικά δείγματα της τέχνης τους.
Η γιορτή του τσίπουρου στη Βούρμπιανη. Όταν ανάβουν τα καζάνια
Η Βούρμπιανη, ένα από τα πιο όμορφα μαστοροχώρια, θα φιλοξενήσει τη σημερινή μας γιορτή. Εδώ θα στηθεί το καζάνι και γύρω του το μεγάλο γλέντι. Οι λιγοστοί μόνιμοι κάτοικοι του χωριού αρχίζουν τις ετοιμασίες από την προηγούμενη μέρα. Σ΄ αυτή τη γιορτή συμμετέχουν όλοι και το κάνουν με την καρδιά τους. Οι νοικοκυρές ετοιμάζουν πίτες και φιλέματα για να κεράσουν του επισκέπτες αλλά και τα αγαπημένα τους πρόσωπα, τους «ξενιτεμένους», με τους οποίους θα ανταμώσουν και πάλι…
Σιγά σιγά η πλατεία της Βούρμπιανης αρχίζει να δέχεται τους πρώτου επισκέπτες, όχι μόνο από το ίδιο το χωριό, αλλά και από τα γύρω χωριά, αλλά… και από πιο μακριά όπως η Κόνιτσα. Κανείς δεν θέλει να λείψει από τη μεγάλη γιορτή. Οι μεζέδες και τα φιλέματα που ετοίμασαν οι νοικοκυρές, με βάση τα τοπικά προϊόντα και τις συνταγές της ηπειρώτικης κουζίνας, είναι έτοιμα να σερβιριστούν. Τα όργανα κουρντίζονται. Οι χορευτές βάζουν τις παραδοσιακές τους στολές. Τα γιλέκα, τα σιγκούνια, οι ζώνες, τα φλωριά θα κάνουν πιο λαμπρή τη μέρα. Το καζάνι είναι έτοιμο και περιμένει τη φωτιά για ν’ ανάψει το γλέντι
Μέχρι να αρχίσουν να ρέουν οι πρώτες σταγόνες από το πολύτιμο διάφανο υγρό, η ηπειρώτικη μουσική συντροφεύει την προσμονή. Καταξιωμένοι μουσικοί που έχουν αποστάξει τους δικούς τους ήχους και ρυθμούς της ιδιαίτερης πεντατονικής ηπειρώτικης μελωδίας, δίνουν με το κλαρίνο το σύνθημα για να αρχίσει το γλέντι. Τα μάτια όλων είναι στραμμένα στο ρακοκάζανο. Η στιγμή που θα αρχίσει να στάζει το τσίπουρο μοιάζει ιερή, μια μυσταγωγία που ενώνει με ένα μαγικό τρόπο τις ματιές και τι ψυχές.
Το ηπειρώτικο τσίπουρο που παράγεται από τα νοικοκυριά στα ρακοκάζανα, με ιδιαίτερη φήμη ανάμεσα στα τσίπουρα όλης της χώρας, εκτός από την κατανάλωση στα σπίτια και στα καφενεία, γίνεται «κέρασμα» για φίλους και γνωστούς σε όλη την Ελλάδα, αλλά και για τους ξενιτεμένους Ηπειρώτες που επισκέπτονται τις πατρογονικές τους εστίες.
