Αν σήμερα η υδροδότηση των πόλεων αποτελεί μια περίπλοκη υπόθεση, που συχνά καταλήγει σε πονοκέφαλο, φανταστείτε τι γινόταν στην αρχαιότητα, ότα τα τεχνικά μέσα υπολείπονταν των σημερινών. Μεγάλα υδραγωγεία, αριστουργήματα της αρχιτεκτονικής και της μηχανικής κατάφεραν να λύσουν το πρόβλημα, υδροδοτώντας πόλεις πολλών χιλιάδων κατοίκων.
Πολλά από αυτά χτίστηκαν στην κλασική, άλλα στην ελληνιστική περίοδο, επισκιάστηκαν όμως από τον μεγάλο αριθμό υδραγωγείων που κατασκευάστηκαν στα ρωμαϊκά χρόνια. Υπόγειες σήραγγες, με πήλινες σωλήνες, αλλά και υπέργειες καμάρες που υπολείμματά τους μπορούμε να δούμε και σήμερα, αξιοποιούσαν την κλίση τους εδάφους για να μεταφέρουν το πολύτιμο υλικό σε δεξαμενές μέσα στις πόλεις και από εκεί στα σπίτια.
Banner Inside Article - 728x90
Σήμερα πολλά από αυτά μπορούν να αποτελέσουν σημεία επίσκεψης, αλλά και κατανόησης της επιστημονικής σκέψης των παλαιότερων, τα επιτεύγματα των οποίων αποτελούν πηγή γνώσης για τη σημερινή αρχιτεκτονική και μηχανική.
Η ιστοσελίδα μας προγραμματίζει μια σειρά από επισκέψεις σε αυτά τα υδραγωγεία, με τη συνδρομή ειδικών επιστημόνων.
Ας ανατρέξουμε στα πιο γνωστα και πιο σημαντικά από αυτά:
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο της Αθήνας
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο κατασκευάστηκε από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό και αποπερατώθηκε από τον διάδοχό του, Αντωνίνο Πίο τον 2ο αιώνα μ.χ. με στόχο την ύδρευση της πόλης των Αθηνών από τα βρόχινα νερά της Πεντέλης και της Πάρνηθας. Ο κύριος λόγος της κατασκευής του ήταν η ανάγκη να υδροδοτηθεί η ρωμαϊκή συνοικία της Αθήνας η οποία περιελάμβανε τον χώρο που καταλαμβάνει σήμερα το πάρκο του Ζαππείου από την βουλή έως και το Καλλιμάρμαρο.
Οι εργασίες για την κατασκευή του υδραγωγείου ξεκίνησαν το 134 μ.Χ. και ολοκληρώθηκαν το 140 μ.Χ. Η σήραγγα μήκους 25 χιλιομέτρων που κατασκευάστηκε ξεκινά από την Περιοχή της Πάρνηθας, εκεί που βρίσκεται σήμερα το Ολυμπιακό χωριό και μετέφερε το νερό με τη βαρύτητα έως και τους πρόποδες του Λυκαββητού και αποθηκευόταν σε λιθόκτιστη δεξαμενή χωρητικότητας 500 περίπου κυβικών μέτρων, η γνωστή μας Δεξαμενή στο Κολωνάκι. Το υδραγωγείο συνέχισε να λειτουργεί μέχρι και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, οπότε και καταστράφηκε από τον Χατζή Αλή Χασεκή. Καθαρίστηκε και ξαναμπήκε σε λειτουργία στους νεώτερους χρόνους από τους δημάρχους Παναγή Κυριακό και Δημήτριο Σούτσο
Είναι το μοναδικό Ρωμαϊκό Υδραγωγείο για το είδος και το μήκος του, που κατασκευάστηκε στην Ευρώπη και ακόμα μεταφέρει νερό.
Σήμερα παρόλο που έχει γκρεμιστεί σε διάφορα σημεία λόγω φθοράς αλλά και ανάπτυξης της πόλης, εξακολουθεί να υδρομαστεύει τους υπόγειους υδροφορείς που διαπερνά. Το υδραγωγείο αποτελεί ανενεργό μέρος του υδροδοτικού συστήματος που απέκτησε η ΕΥΔΑΠ από την εταιρεία ΟΥΛΕΝ. Αν θέλει κανείς να το επισκεφτεί, μπορεί να ανακαλύψει 228 ορατά φρεάτια, τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονται σε δημόσιο χώρο.
Είναι ένα μοναδικό δείγμα υδροδότησης, της Ευρωπαϊκή Πολιτιστικής κληρονομιάς που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί, τόσο ως πολιτιστικό στοιχείο, όσο και ως υδάτινος πόρος για την πόλη, αφού διαθέτει ένα σπάνιο υπόγειο δίκτυο. Απόδειξη της χρησιμότητάς του είναι ότι σήμερα αξιοποιείται από τον Δήμο Μεταμόρφωσης που ποτίζει το 80% του δημοτικού του πρασίνου με αυτό.
Αδριάνειο Υδραγωγείο και στην Κορινθία
Ο Αδριανός το είχε με τα υδραγωγεία. Το όνομά του είναι συνδεδεμένο εκτός από το υδραγωγείο των Αθηνών και με το υδραγωγείο της Κορινθίας που με 85 χιλιόμετρα μήκος συγκαταλέγεται ανάμεσα στα μακρύτερα υδραγωγείο ολόκληρης της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και ήταν ένα δώρο του Αδριανού στην πόλη της Αρχαίας Κορίνθου.
Κατασκευάστηκε τον δεύτερο αιώνα μ. Χ. με σκοπό να μεταφέρει νερό από τις πηγές της Στυμφαλίας ως την Αρχαία Κόρινθο. Σήμερα είναι ορατό σε διάφορα σημεία της διαδρομής, όπως στα Κιόνια Στυμφαλίας, στον Άγιο Σώστη, στα Δερβενάκια, στο χωριό Άγιος Βασίλειος και μπορεί να αποτελέσει αξιοθέατο γα πεζοπορικές εξερευνησεις.
Ήταν ένα πολυδάπανο έργο με ιδιαίτερες δυσκολίες και χρειάστηκαν πάνω από δέκα χρόνια για να ολοκληρωθεί. Σύμφωνα με εκτιμήσεις το Υδραγωγείο τροφοδοτούσε την πόλη με πάνω από 80 χιλιάδες κυβικά μέτρα νερό την ημέρα. Μια τεράστια ποσότητα που σήμερα θα αρκούσε να καλύψει τις ανάγκες ύδρευσης μιας πόλης άνω των 300.000 κατοίκων.
Το έργο λειτούργησε για τρεις αιώνες περίπου, παρά την πολυδάπανη και δύσκολη συντήρησή του. Φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε μετά την επιδρομή των Γότθων τον 4ο μ.Χ. αιώνα, όταν άρχισε σταδιακά και η παρακμή της Κορίνθου.
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο Κορίνθου ακόμη και σήμερα συμβάλλει ώστε να αποσυμφορίζονται τα πλεονάζοντα ύδατα της περιοχής.
Η διαδρομή που καλύπτει ξεκινά από τα Κιόνια Στυμφαλίας, περνά από τις περιοχές Σιούρι και Αλωνάκι, από το Πλατάνι και το γυμνό, συνεχίζει στο Μεγαλοβούνι Νεμέας, στα Δερβενάκια, κατηφορίζει στον Άγιο Βασίλειο, το Σπαθοβούνι και καταλήγει στην Αρχαία Κόρινθο.
Η κρήνη του Θεαγένους. Ένα εμβληματικό αξιοθέατο στο κέντρο των Μεγάρων.
Η Κρήνη του Θεαγένη ήταν υδραγωγείο στα Μέγαρα που τροφοδοτούσε την πόλη με νερό από τον 5ο αιώνα π.Χ. μέχρι και τον 5ο αιώνα μ.Χ. Ανακαλύφθηκε τυχαία με την κατεδάφιση ενός σπιτιού και αναδείχτηκε με ανασκαφές του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου το 1899.
Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, κτίστηκε στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. Πιθανότατα στην ίδια θέση, έναν αιώνα πριν, ο τύραννος Θεαγένης είχε κτίσει μία μικρότερη κρήνη και για το λόγο αυτό είναι γνωστή ως «Κρήνη του Θεαγένους». Είχε μήκος 21μ. περίπου και πλάτος 13,69 μ.
Τη στέγη της δεξαμενής στήριζαν 35 οκτάπλευροι κίονες με δωρικά κιονόκρανα. Με ένα λεπτό θωράκιο η δεξαμενή χωριζόταν κατά μήκος σε δύο μέρη, καθένα από τα οποία τροφοδοτούνταν με ξεχωριστό αγωγό. Έτσι, ένα μέρος μπορούσε να αδειάσει για να επισκευαστεί ή να καθαριστεί χωρίς να σταματήσει η λειτουργία της Κρήνης. Στο νότιο τμήμα της, όπου ήταν η πρόσοψή της, υπήρχε το «προστώον» με 5 κίονες και η στενόμακρη λεκάνη άντλησης νερού. Η τροφοδότηση της Κρήνης γινόταν με υδρομάστευση από τη θέση Ορκός βόρεια των Μεγάρων.
Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης και μπορεί να το δει κανείς, αλλά και να το επισκεφτεί, μετά από συνεννόηση με τον Δήμο Μεγάρων.
Φίλος από τα Μέγαρα μου είπε χαριτολογώντας, ότι το μνημείο είναι η αιτία που τα Μέγαρα έχουν αποφύγει την ανάπτυξη πολυκατοικιών, αφού οι Μεγαρίτες φοβούνται να κατεδαφίσουν τα σπίτια τους, με τον φόβο να ανακαλυφθούν αντίστοιχα μνημεία, κάτω από αυτά.
Ευπαλίνειο όρυγμα. Το «must» κάθε επίσκεψης στη Σάμο
Από τα σημαντικότερα σημεία που μπορεί να επισκεφθεί κάποιος στη Σάμο είναι το Ευπαλίνειο όρυγμα, ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της μηχανικής, όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, χάρη στον οποίο έγινε γνωστό. Από το 1992 το Ευπαλίνειο όρυγμα έχει χαρακτηριστεί από την Unesco ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Πρόκειται για μια σήραγγα μήκους 1.036 μέτρων κοντά στο Πυθαγόρειο, η οποία κατασκευάστηκε κατά κατό τον 6ο π. Χ. Αιώνα για να χρησιμεύσει σαν Υδραγωγείο Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ήταν το αμφίστομον κατά το Ηρόδοτο, το γεγονός δηλαδή ότι ανοίχθηκε ταυτόχρονα και από τις δύο πλευρές του βουνού. Οι δύο σήραγγες συναντήθηκαν περίπου στο μέσον με αξιοθαύμαστη ακρίβεια, κάτι που ήταν σημαντικό επίτευγμα για τα τεχνολογικά δεδομένα της εποχής.
Εκτιμάται ότι ο σκοπός του ορύγματος ήταν όχι μόνο να μεταφερθεί νερό από την πηγή πίσω από το βουνό προς στην πρωτεύουσα της Σάμου (το σημερινό Πυθαγόρειο), αλλά αυτό να γίνει με τρόπο που δεν ήταν ανιχνεύσιμος από επιδρομείς, οι οποίοι θα μπορούσαν εύκολα, αν έβλεπαν τον επιφανειακό αγωγό, να τον καταστρέψουν και να στερήσουν την πόλη από τον βασικότερο πόρο της. Από το όρυγμα λοιπόν το νερό οδηγούνταν μέσα από το τείχος της πόλης.
Ο Ηρόδοτος περιγράφει δύο παράλληλες σήραγγες. Ο λόγος ύπαρξής τους είναι ότι κατά το χρόνο σχεδιασμού και υλοποίησης του έργου η πηγή βρισκόταν σε ορισμένο ύψος (υψηλότερο από το επίπεδο της στοάς), αλλά μετά την κατασκευή της κύριας στοάς, η πηγή άρχισε να αναβλύζει χαμηλότερα, συνεπώς δε μπορούσε πλέον με φυσική ροή να οδηγηθεί στη στοά αυτή. Για το λόγο αυτό έγινε αναγκαία η διάνοιξη μιας βοηθητικής, μικρότερης σήραγγας, σε χαμηλότερο επίπεδο. Η μικρότερη σήραγγα διανοίχτηκε μέσα από την κύρια στοά, με τη βοήθεια κάθετων ορυγμάτων.Ο Ηρόδοτος, η μοναδική πηγή που έχουμε για το Ευπαλίνειο όρυγμα, περιγράφει και την κύρια αλλά και τη βοηθητική σήραγγα.
Το έργο πήρε το όνομά του από τον αρχιτέκτονα που το σχεδίασε και ήαν ο Μεγαρεύς Ευπαλίνος Ναυστρόφου.
Ρωμαϊκό Υδραγωγείο Νικόπολης. Ένα μεγαλειώδες έργο
Το Ρωμαϊκό Υδραγωγείο Νικόπολης είναι ένα θαυμαστό έργο αρχαίας τεχνολογίας, μια υπερκατασκευή μήκους 50 χλμ. Χάρη στην υπερκατασκευή αυτή, καλύφθηκαν οι τεράστιες ανάγκες υδροδότησης από απόσταση 50 χλμ μιας νέα πόλης, της Νικόπολης με πληθυσμό 150.000 κατοίκων, αριθμός που προέκυψε όταν ο αυτοκράτων Οκταβιανός Αύγουστος, ανάγκασε τους κατοίκους των γειτονικών πόλεων να ματακομίσουν στη Νικόπολη, η οποία συγκροτήθηκε σε πόλη σε διάρκεια πενήντα ετών από το 30π.Χ και ύστερα.
Η υδροδότηση. Σύμφωνα με εκτιμήσεις γινόταν από τις πηγές του Λούρου κοντά στο χωριό Αγ. Γεώργιος, βόρεια της Φιλιππιάδας
Το μεγαλειώδες αυτό έργο έχει μήκος 45-50 χλμ. και αποτελείται από εναλλασσόμενα συστήματα εναέριου υδραγωγείου με αψίδες, από σήραγγα στο βουνό, δίπλα στο σύγχρονο φράγμα της ΔΕΗ, και επίγεια συστήματα αυλακοσωλήνων. Υπολογίζεται ότι η κατασκευή κράτησε περί τα τριάντα χρόνια και συνεπώς πρέπει να παραδόθηκε σε χρήση την περίοδο που γεννήθηκε ο Ιησούς Χριστός.
Όποιος θέλει να επισκεφτεί το υδραγωγείο υα δει να σώζονται κτίσματά του σε αρκετά σημεία της διαδρομής του, όπως στον Άγιο Γεώργιο (σώζονται πεσσοστοιχίες σε αρκετό ύψος), στην κοινότητα Ριζοβουνίου και στην κοινότητα Αρχαγγέλου.
Υδραγωγείο της Πάτρας. Κι εδώ ο Αδριανός;
Άλλο ένα υδραγωγείο που έβαλε το χέρι του, κατά πάσα πιθανότητα, ο Αδριανός είναι το Υδραγωγείο της Πάτρας και ήταν ζωτικής σημασίας για την ύδρευση της πόλης. Σήμερα διασώζονται ορατά τμήματα του υδραγωγείου πλησίον της Μικρής Περιμετρικής Πάτρας και της συνοικίας Αρόη.
Η χρήση του υδραγωγείου ήταν αδιάκοπη μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα και επισκευάστηκε πολλές φορές με τελευταία το 1838 από τον δήμαρχο Ιωάννη Μπουκαούρη. Το 1874 σταμάτησε η χρήση του μετά την διοχέτευση νερού στην πόλη με σωλήνες
Οι Ρωμαίοι κατασκεύασαν μια μεγάλη δεξαμενή νερού στις πηγές του Διακονιάρη στην Ρωμαϊκή Νερομάνα Η δεξαμενή έγινε με τη μορφή τεχνητού φράγματος στην αρχή του λαγκαδιού και σ' απόσταση δέκα μέτρων από τις πηγές. Τμήμα του αρχικού τοίχου του φράγματος βρίσκεται σήμερα ενσωματωμένο στη βάση της σύγχρονης δεξαμενής, ενώ σε απόσταση 20 μ., μέσα στην κοίτη του ποταμού βρίσκονται αρκετά μεγάλα κομμάτια ισχυρού τοίχου.
Το υδραγωγείο κάλυπτε απόσταση 7,5 χιλιομέτρων, ήταν υπόγειο, ενώ σε ορισμένα σημεία, χρειάστηκε να γίνει γεφύρωση, τμήματα της οποίας διασώζονται σε πολλά σημεία και μπορεί να επισκεφτεί κάποιος. Το 2006 κατά τη διάρκεια των έργων διάνοιξης της Μικρής Περιμετρικής οδού, ανακαλύφθηκε σε απόσταση 157 μέτρων από τα ερείπια του Ρωμαϊκού υδραγωγείου και ένα μεσαιωνικό της Οθωμανικής περιόδου. Σήμερα ο χώρος και των δύο υδραγωγείων αποτελεί ένα ενοποιημένο επισκέψιμο πάρκο με την ονομασία Ρωμαϊκό και Μεσαιωνικό Υδραγωγείο Πάτρας.
Τμήματα και των δύο υδραγωγείων εκατέρωθεν της μίνι περιμετρικής βρίσκονται σε ιδιωτικούς χώρους που αναμένεται να απαλοτροιωθούν στο μέλλον. Ορατά τμήματα σε καλή κατάσταση του Ρωμαϊκού υδραγωγείου διασώζονται επίσης στη γειτονιά του Ασυρμάτου, όπου τέμνει αυλές σπιτιών καθώς και το δρόμο της συνοικίας.
Ρωμαϊκό Υδραγωγείο Μόριας, το μεγαλύτερο έργο της αρχαιότητας στη Λέσβο.
Μόλις 6 χιλιόμετρα μακριά από τη Μυτιλήνη συναντάμε Το Ρωμαϊκό Υδραγωγείο Μόριας, ένα εντυπωσιακό αρχαίο τεχνικό έργο, το μεγαλύτεροσε έκταση που χτίκστηκε στα ρωμαϊκά χρόνια στη Λέσβο για να μεταφέρει νερό από τα βουνά στην πόλη.
Το πιο γνωστό τμήμα του είναι η μεγάλη υδατογέφυρα στη Μόρια, η οποία έχει μήκος 170 μέτρα και μέγιστο ύψος περίπου 26 μέτρα. Αποτελείται από 17 μεγάλες καμάρες (τόξα). Και κάθε άνοιγμα χωρίζεται σε τρία μικρότερα τόξα, το ένα πάνω στο άλλο. Ο αγωγός διέθετε ειδική αδιάβροχη επένδυση εσωτερικά για να κυλάει το νερό ελεύθερα.
Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού είναι έργο πιθανώς του τέλους του 2ου ή των αρχών του 3ου μ.Χ. αιώνα. Έχει έντονα κλασικιστικά στοιχεία, γι' αυτό και θεωρήθηκε "αδριάνειο". Κατασκευάσθηκε για τη μεταφορά νερού από τις άφθονες πηγές του όρους Ολύμπου μέχρι την αρχαία πόλη της Μυτιλήνης, σε διαδρομή περίπου 26 χλμ. Υπολογίζεται ότι η ποσότητα νερού που προμήθευε την πόλη ήταν 127.000 κυβικά μέτρα την ημέρα. Ο τεχνικός του έργου ήταν πραγματικά μεγαλοφυής, αφού έλυσε το πρόβλημα της συνεχούς ροής του νερού, που περνούσε από ανομοιογενή εδάφη, με διαφορετική στάθμη, γεφυρώνοντας τις κοιλάδες με τοξοστοιχίες, πάνω από τις οποίες περνούσαν οι αγωγοί του νερού. Τμήματα υδατογεφυρών και αγωγών διατηρούνται ορατά σε πολλά σημεία, κατά μήκος της διαδρομής του.
Μικρότερες υδατογέφυρες σώζονται στις θέσεις Πασπαλά και Καμαρούδια.
Το Πελασγικό, του Θησέα και το Πεισιστράτειο. Η υδροδότηση της Αρχαίας Αθήνας
Το Πελασγικό υδραγωγείο θεωρείται το αρχαιότερο που έχει βρεθεί στο λεκανοπέδιο της Αθήνας. Ερείπιά του υπάρχουν κάτω από το πελασγικό τείχος. Αποτελείτο από πήλινους αγωγούς, και πιθανολογείται ότι ακολουθούσε τη διαδρομή Υμηττός, φαράγγι Καισαριανής, Αγ.Θωμάς- Γουδί, Ιλισός, νότιες πλευρές της Ακρόπολης, αυχένας Λόφου Φιλοπάππου.
Αμέσως επόμενο χρονολογικά στο λεκανοπέδιο της Αττικής ήταν το υδραγωγείο του Θησέα. Αποτελούσε επέκταση του Πελασγικού. Το έτος κατασκευής του δεν έχει εξακριβωθεί. Το υδραγωγείο του Θησέα μνημονεύει ανώνυμος Έλληνας περιηγητής, ο οποίος αναφέρει ότι τον 15ο αιώνα η Αθήνα υδροδοτείτο από δύο υδραγωγεί, το Αδριάνειο και του Θησέα. Η πηγή του νερού ήταν στην βόρεια Αθήνα στη θέση «Ποδαράδες». Το υδραγωγείο ήταν από ασβεστόλιθο και προεκτείνονταν προς την οδό Πατησίων.
Το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο που ακολουθεί χρονολογικά τα δύο προηγούμενα ανάγεται στην εποχή του τυράννου Πεισίστρατου ο οποίος προχώρησε στην κατασκευή του για τη συγκέντρωση των υδάτων των πηγών του Υμηττού που θεωρούνται ως οι αρχαιότερες στο χώρο της ΑττικήςΤο έργο χρονολογείται τη περίοδο μεταξύ 540 και 530 π.Χ.
Το υδραγωγείο περιελάμβανε μια υπόγεια σήργγα μεταφοράς νερού, μήκους 2.800 μ. Και βάθους που έφτανε τα 14 μέτρα, ενώ υπήρχαν πολλές διακλαδώσεις σε μορφή καναλιών. Το νερό εντός του υδραγωγείου περνούσε μέσα από πήλινους αγωγούς των οποίων η εσωτερική διάμετρος ήταν περίπου 20 εκατοστά και στο πάνω μέρος τους διέθεταν οπές που είχαν μέγεθος τέτοιο ώστε να μπορεί να περνά ανθρώπινο χέρι για τον απαραίτητο καθαρισμό και συντήρησή τους. Οι αγωγοί ήταν χρωματισμένοι με μαύρες ρίγες και συνδέονταν μεταξύ τους με ζεύξεις εξαιρετικού σχεδιασμού.
Σήμερα, τμήματα του Υδραγωγείου εκτίθενται στους σταθμούς του σταθμού Σύνταγμα του Μετρό της Αθήνας.
