Τα τελευταία χρόνια η συζήτηση γύρω από τον τουρισμό, κυμαίνεται ανάμεσα σε δυο αντίθετους πόλους. Κάποιοι τον δαιμονοποιούν ως σύμπτωμα του φιλελεύθερου καπιταλισμού που χαρακτηρίζεται από αναδιανομή του πλούτου και από ασύμμετρες δράσεις που υποβαθμίζουν και εξαντλούν τους φυσικούς πόρους.
Κάποιοι αναγνωρίζουν τη δυναμική του στη θετική εξέλιξη της κοινωνίας και στην προοπτική που υπόσχεται για έναν καλύτερο κόσμο.
Banner Inside Article - 728x90
Από μόνη της αυτή η διχοτόμηση των απόψεων πυροδοτεί μια κριτική προσέγγιση του φαινομένου, αφού μάλλον η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση, κάτι που κάνει δύσκολο το να την εντοπίσεις με βεβαιότητα.
Το μόνο βέβαιο είναι ότι τα ζητήματα που προκύπτουν από τον μαζικό τουρισμό ως φαινόμενο, την τουριστικοποίηση ως μια συνεχιζόμενη διαδικασία και τον υπερτουρισμό, ως παγιωμένη κατάσταση, συμβάλλουν στην άνοδο του αντιτουριστικού ακτιβισμού. Κάτι που το βλέπουμε έντονα σε προορισμούς κυρίως της Νότιας Ευρώπης.
Τα κινήματα που εμφανίζονται πυροδοτεί η σύνδεση του τουρισμού με την εξάντληση και υπερχρήση των φυσικών πόρων και την άνιση χρήση των κοινών αγαθών. Οι ανησυχίες τους αφορούν στις κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την υπερβολική ανάπτυξη του τουρισμού και την υπερβολικής εξάρτηση των τοπικών οικονομιών από έναν τομέα που έχει την τάση να προκαλεί σημαντικές αρνητικές συνέπειες.
Ποια είναι όμως η πραγματική διάσταση του υπερτουρισμού;
Η δημόσια συζήτηση, όπως εκφράζεται από τα ΜΜΕ περιορίζουν το φαινόμενο του υπερτουρισμού στο πλήθος και τον όγκο των αφίξεων και στα εμφανή προβλήματα που δημιουργούνται και χρήζουν διευθέτησης. Αυτή η «διευθέτηση» έχει να κάνει με πρόσκαιρα μέτρα και «έξυπνες» λύσεις, αλλά δεν μπαίνει στην ουσία του προβλήματος και παραβλέπει τις βαθύτερες συνέπειες
Η αποκλειστική εστίαση στην εισροή ανθρώπων (όγκος και πλήθη) παραβλέπει την πολυπλοκότητα του τρόπου λειτουργίας του τουριστικού τομέα. Ο κίνδυνος είναι ότι η μόνη προτεινόμενη λύση θα είναι η μείωση των ροών, γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει στην ελιτίστικη κατανάλωση και σε πληθωριστικές διαδικασίες, διευρύνοντας περαιτέρω τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες. Η καταχρηστική χρήση του όρου «υπερτουρισμός», που περιγράφει απλώς τα φαινόμενα που συνδέονται με τον υπερβολικό αριθμό επισκεπτών και με τις προφανείς αρνητικές συνέπειες, υπερσκελίζει τα οφέλη για τις τοπικές κοινότητες. Επιπλέον, παραγνωρίζει ότι υπάρχουν προορισμοί που ενδέχεται να έχουν πραγματική ανάγκη τουριστικής ανάπτυξης.
Η πίεση, η συμφόρηση και ο συνωστισμός σε περιοχές υψηλού τουριστικού ενδιαφέροντος αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου.
Τα πραγματικά προβλήματα είναι:
Η συμπερίληψη του τουριστικού και μη τουριστικού τομέα σε ένα κοινό οικονομικό σύστημα.
Η αποκοπή του τουριστικού χώρου από τον κοινωνικό χώρο.
Η αλλοίωση του παραδοσιακού κοινωνικού ιστού.
Η άνιση χρήση πόρων που ανήκουν σε όλους όπως το νερό, ο δημόσιος χώρος. Προβλήματα που δημιουργούνται στη στέγη και τον εργασιακό τομέα.
Η επαναλειτουργία αδρανών χώρων με αποκλειστικά τουριστική χρήση
Η γεωγραφική επέκταση από τους τουριστικούς πυρήνες σε χώρους, οι οποίοι δεν διαθέτουν τουριστικά αξιοθέατα.
Ανάγκη για ένα ευρύτερο πλαίσιο από μέτρα και προβλέψεις
Σήμερα ο μόνιμος κάτοικος ενός τουριστικού προορισμού δυσκολεύεται να διατηρήσει τον τρόπο ζωής του και είναι υποχρεωμένος να τον προσαρμόσει σε ένα νέο μοντέλο.
Για παράδειγμα στο Σύνταγμα δεν μπορείς να βρεις ένα εστιατόριο να απευθύνεται στους Έλληνες.
Στο Ναύπλιο, δεν μπορείς να πιεις τον καφέ σου εκεί που τον έπινες και με τις τιμές που τον έπινες πριν. Γίνεσαι τουρίστας στον τόπο σου.
Στο φαρμακείο σε υποδέχονται με τη φράση Can I help you;
Στην Κω τελειώνει το πόσιμο νερό.
Ο γείτονας στο απέναντι μπαλκόνι που για δεκαετίες αντάλασσες μια κουβέντα, τώρα είναι κάποιος άγνωστος και μετά από λίγες μέρες κάποιος άλλος.
Η χρήση των αναξιοποίητων κτιρίων απορροφάται σχεδόν ολοκληρωτικά από τον τουριστικό τομέα, δημιουργώντας πρόβλημα και επαγγελματικής στέγης.
Οι συγκοινωνίες δέχονται πίεση. Υπάρχουν στιγμές που στο μετρό ο συνωστισμός αποτελεί κίνδυνο ατυχημάτων
Στα νησιά, οι διοριζόμενοι δάσκαλοι και γιατροί κοιμούνται στο αυτοκίνητο αφού σε περιόδους αιχμής είναι αδύνατο να εξασφαλίσουν στέγη που να μπορούν να χρηματοδοτήσουν από τον μισθό τους.
Όλα αυτά δεν είναι προβλήματα που αντιμετωπίζονται με τη μείωση ή τη διευθέτηση των εισροών με απαγορεύσεις ή έξυπνες λυσεις που διοχετεύουν και διαμοοράζουν τον τουρισμό σε τόπους ή εναλλακτικές δραστηριότητες.
Αποτελούν δομικά προβλήματα της ίδιας της κοινωνίας και απαιτούν ευρύτερο πλαίσιο από μέτρα και προβλέψεις.
Μαζικός τουρισμός. Εκδημοκρατισμός ή συσσώρευση πλούτου με άνισο τρόπο;
Πράγματι, μια ματιά στη δημόσια συζήτηση, όπως αυτή διοχετεύεται μέσω των μέσων, δείχνει ότι σε έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό τόπων παγκοσμίως και σε ένα ευρύτερο φάσμα προορισμών έχουν παγιωθεί στρατηγικές προτεραιότητες συσσώρευσης κεφαλαίου μέσω της προώθησης του μαζικού τουρισμού, με επακόλουθη την ένταση των μηχανισμών εξαγωγής και αναδιανομής του πλούτου.
Παράλληλα, αν και οι αντιλήψεις για τον μαζικό τουρισμό τον παρουσιάζουν ως αποτέλεσμα του εκδημοκρατισμού των ταξιδιών, ο τουρισμός εξακολουθεί να αποτελεί προνόμιο για λίγους. Περισσότεροι από 38 εκατομμύρια εργαζόμενοι άνθρωποι στην Ευρώπη δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά μία εβδομάδα διακοπών (Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων)
Ο υπερτουρισμός υπονομεύει την ίδια την υπόσχεση του εκδημοκρατισμού του τουρισμού μέσω της διευκόλυνσης μαζικών τουριστικών ροών και της παρουσίασής του ως εύκολου τρόπου ευημερίας για τις κοινότητες των προορισμών.
Eπιστροφή στην προ covid 19 περίοδο. Ευκαιρία ή παγίδα;
Κατά την περίοδο της πανδημίας Covid-19 η συζήτηση απομακρύνθηκε από τις αυξανόμενες ανησυχίες σχετικά με τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις της εντεινόμενης πίεσης του μαζικού τουρισμού και μετατοπίστηκε προς την επιτακτική ανάγκη αποκατάστασης της διεθνούς κινητικότητας και την εφαρμογή ταξιδιωτικών πρωτοκόλλων που θα επέτρεπαν την ασφαλή επιστροφή στα ταξίδια.
Στην πραγματικότητα, τα δεδομένα και οι συνεχιζόμενες δημόσιες συζητήσεις που απεικονίζουν την επιστροφή του τουρισμού στα προ πανδημίας όπως παρουσιάζονται στα κυρίαρχα και τα κοινωνικά μέσα ενημέρωσης, ενισχύουν την άποψη ότι ελάχιστα έχουν αλλάξει. Αν μη τι άλλο, οι τοπικές κοινότητες, αποδυναμωμένες από την παγκόσμια κρίση που προκάλεσε η COVID-19, βρίσκονται σήμερα αντιμέτωπες με ακόμη μεγαλύτερες δυσκολίες στη διατήρηση του τρόπου ζωής τους, υπό την πίεση του τουρισμού και των πληθωριστικών διαδικασιών, οι οποίες αναμφισβήτητα υπερβαίνουν τα προ πανδημίας επίπεδα
Η συζήτηση γύρω από τον υπερτουρισμό είναι ιδιαίτερα έντονη στις μεσογειακές πόλεις και τις παράκτιες περιοχές, όπου ο μαζικός τουρισμός και η τουριστικοποίηση έχουν επιστρέψει με σφοδρότητα, αγνοώντας την κρίση υπερ-εξάρτησης και την ευαλωτότητα που ανέδειξε η πανδημία. Αυτό συμβαίνει μέσω πρόχειρων προσπαθειών «επαναφοράς του τουρισμού» με οποιοδήποτε κόστος, και με ελάχιστη προσοχή στην κατάσταση των τοπικών κοινοτήτων ή στις καταστροφικές συνέπειες για τη συνεχιζόμενη κλιματική κρίση.
O όρος «υπερτουρισμός»
Ο όρος «υπερτουρισμός» εμφανίστηκε αρχικά στα μέσα ενημέρωσης στις αρχές της νέας χιλιετίας, μέσα από ένα άρθρο για τις εξωτερικότητες του τουρισμού στον μνημειακό χώρο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της Πομπηίας.
Ωστόσο, οι εξελίξεις στην προβληματοποίηση και εννοιολόγηση του υπερτουρισμού δείχνουν ότι το φαινόμενο υπερβαίνει κατά πολύ τον απλό αριθμό επισκεπτών σε έναν συγκεκριμένο χώρο και χρόνο και παραπέμπει στις συνέπειες της υπερβολικής τουριστικής πίεσης στους κοινωνικοοικονομικούς ιστούς, όπως η κοινωνική συνοχή, η ποικιλομορφία και η συμπερίληψη.
Υπό αυτή την έννοια, ο υπερτουρισμός μπορεί να περιγραφεί καλύτερα ως καθεστώς, δηλαδή ως ένα σύνθετο και βαθιά εδραιωμένο σύστημα που ασκεί έλεγχο στα αστικά τοπία, τις οικονομίες και τις κοινωνικές δυναμικές, στο οποίο η τουριστική οικονομία αναδεικνύεται σε κύρια πηγή εισοδήματος, μετατρέποντας τις πόλεις σε μόνιμους προορισμούς διακοπών. Πιο συγκεκριμένα, το καθεστώς του υπερτουρισμού μπορεί να νοηθεί ως ένα πολυδιάστατο και αυτοτροφοδοτούμενο σύστημα, το οποίο δίνει προτεραιότητα στην οικονομική ανάπτυξη μέσω του μαζικού τουρισμού και μιας «οικονομίας επισκεπτών» που σταδιακά αντικαθιστά τις υφιστάμενες οικονομικές δραστηριότητες. Σε αυτό το πλαίσιο, οι διαδικασίες τουριστικοποίησης απελευθερώνουν αμφιλεγόμενες και άδικες πρακτικές, όπως η απαλλοτρίωση προσόδων, η εκμετάλλευση της εργασίας, ο εκτοπισμός και η αποβολή αυτόχθονων κοινοτήτων και η εξόρυξη φυσικών πόρων, για να αναφερθούν μόνο ορισμένες.
Η στεγαστική κρίση και η εμπορική εξειδίκευση. Οι τοποθεσίες μετατρέπονται σε προορισμούς
Η επιταχυνόμενη τουριστική ανάπτυξη έχει επίσης επιφέρει δραματικές αλλαγές στο εμπορικό τοπίο και τη μετατροπή της κατοικίας σε ακίνητα βραχυχρόνιας μίσθωσης. Οι χώροι «συντονίζονται» (ως προς τις υπηρεσίες, τον σχεδιασμό, τη ρύθμιση και την επικοινωνία) ώστε να εξυπηρετούν ψηφιακά ενδυναμωμένες κινητικότητες (π.χ. υψηλά καταρτισμένους εργαζόμενους, ψηφιακούς νομάδες και εκπατρισμένους). Όμως αυτά τα χαρακτηριστικά ή οι παροχές ενδέχεται να μην είναι αναγκαία, επιθυμητά ή προσιτά για άλλους πολίτες που κατοικούν μόνιμα στον προορισμό· με άλλα λόγια, οι τοποθεσίες μετατρέπονται σε προορισμούς
Ο μετασχηματισμός των κατοικημένων περιοχών σε χώρους «προσωρινής διαμονής» μπορεί να συγκρούεται με την τοπική κουλτούρα της «μόνιμης κατοικίας» και, κατά συνέπεια, η κοινωνική δομή των πόλεων και των γειτονιών μεταβάλλεται από την παρουσία προνομιούχων μορφών κινητικότητας. Οι επιπτώσεις στην προσιτή στέγη, στις επιχειρήσεις προσανατολισμένες στην οικονομία των επισκεπτών, στον εκτοπισμό κατοίκων και στην «airbnbοποίηση» της αγοράς κατοικίας και άλλων εξωαστικών περιοχών, σε αντίθεση με τις κυρίαρχες αφηγήσεις περί διασποράς και ενδυνάμωσης των τοπικών κοινοτήτων, έχουν συμβάλει περαιτέρω στον υπερτουρισμό τόσο στα κεντρικά όσο και σε ολοένα πιο περιφερειακά τμήματα των πόλεων. Οι συνεχώς αναδυόμενες μορφές κινητικότητας συχνά εκτοπίζουν ή επηρεάζουν κρίσιμα τις τοπικές κοινωνίες, ιδιαίτερα τις πιο ευάλωτες ομάδες που διαθέτουν περιορισμένη διαπραγματευτική ισχύ. Η τουριστικοποίηση της κατοικίας δεν περιορίζεται πλέον στα αστικά περιβάλλοντα, αλλά επεκτείνεται και σε άλλες γεωγραφικές περιοχές, όπως αποδεικνύεται από την αστικοποίηση παράκτιων, νησιωτικών και ορεινών περιοχών.
Το αίνιγμα της τουριστικής εργασίας
Πολύ συχνά για την προώθηση της τουριστικής ανάπτυξης προβάλλεται ως επιχείρημα δημιουργία θέσεων εργασίας αποκρύπτει όμως την πραγματική κατάσταση που είναι η επισφάλεια των θέσεων εργασίας στον τουριστικό τομέα. Η επισφάλεια αυτή χαρακτηρίζεται από την κινητικότητα προσωρινών εργαζομένων και συνδέεται με εργασιακά περιβάλλοντα και συνθήκες συνήθως εποχικές και ευέλικτες, με εξάρτηση από μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό, χαμηλές αμοιβές, συμβάσεις μηδενικών ωρών και προσωρινές συμβάσεις. Και αυτό δεν αφορά κυρίως κυρίως στον κλάδο της φιλοξενίας αλλά διαπερνά ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού του μαζικού τουρισμού. Μια κατάσταση που φαίνεται να επιδεινώθηκε από την κρίση «ακινησίας» της COVID-19 και απαιτεί εις βάθος εξέταση είναι η σχέση μεταξύ της ιδεολογίας της τουριστικής ανάπτυξης και της κοινωνικής δικαιοσύνης στην εργασία. Οι διεκδικήσεις των κοινωνικών κινημάτων για την αντιμετώπιση των επισφαλών εργασιακών συνθηκών στον τουριστικό τομέα έχουν ενώσει διάφορες ομάδες και συλλογικότητες, όπως οι καμαριέρες ξενοδοχείων. Η δυναμική αυτή αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στις συνδικαλιστικές προσπάθειες των ομάδων καμαριερών γνωστών στην Ισπανία ως «Las Kellys», οι οποίες κατάφεραν να φέρουν τις εργασιακές συνθήκες στον ξενοδοχειακό τομέα στο επίκεντρο της ευρύτερης πολιτικής ατζέντας του τουριστικού ακτιβισμού.
Αντιτουριστικός ακτιβισμός: αντικείμενα ανησυχίας και στρατηγικές
Η συζήτηση αυτή συνοδεύεται από μια αναζωπύρωση του ακτιβισμού, ο οποίος συχνά χαρακτηρίζεται ως «αντιτουριστικός» με κινήματα και δράσεις, εναντίον των τουριστών. Είναι γνωστές οι επιθέσεις στη Βαρκελώνη με νεροπίστολα ή συνθήματα ψυχολογικού εκβιασμού, αλλά και σοβαρές μαζικές κινητοποιήσεις Το αν αυτό αποτελεί απλή αντίδραση ή διαμαρτυρία, αν ενσωματώνει πολιτικές προτάσεις και κυρίως αν κατανοούν το πρόβλημα σε βάθος είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο που θα μας απασχολήσει σε επόμενο άρθρο
Να αναφέρουμε μόνο ενδεικτικά ότι μεταξύ πολλών παραπόνων και αιτημάτων, που έχουν διατυπωθεί σε ένα μανιφέστο θέσεων, έχουν γίνει εκκλήσεις για τη διακοπή της χρήσης δημόσιων πόρων για την προώθηση του τουρισμού, την κατάργηση επιδοτήσεων και φορολογικών απαλλαγών στον τουριστικό τομέα, την πρόληψη της επέκτασης λιμενικών και αεροδρομιακών υποδομών και τη διακοπή μεγάλων εκδηλώσεων. Επιπλέον, τα αιτήματα περιλαμβάνουν τη μείωση της διαθεσιμότητας καταλυμάτων για τουρίστες μέσω αυστηρού ελέγχου τόσο των τουριστικών όσο και των εποχικών ενοικιάσεων, τη σημαντική μείωση της κίνησης κρουαζιερόπλοιων και τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας για τους εργαζόμενους στον τουριστικό τομέα με δίκαιους μισθούς, την κατάργηση υπερ-ευέλικτων ωραρίων και την αντιμετώπιση μη κανονικών πρακτικών εργασίας.
Επιπλέον, τα μέτρα τονίζουν την προώθηση ευελιξίας στην απασχόληση μέσω προγραμμάτων επανακατάρτισης και την επαναχρησιμοποίηση τουριστικών εγκαταστάσεων για εναλλακτικές χρήσεις όπως δημόσια στέγαση, γηροκομεία, κοινωνικά και υγειονομικά κέντρα, και συνεργατικούς χώρους εργασίας.
Πρόκειται σίγουρα για μια προσπάθεια μετάβασης από τη διαμαρτυρία στην πρόταση.
