Αν δεν έχεις βρει τρόπους και δράσεις για να απολαμβάνεις τον τόπο σου, δεν μπορείς να περιμένεις να τους ανακαλύψουν οι πιθανοί επισκέπτες
Αν δεν έχεις αναδείξει τουριστικά προϊόντα και αξιοθέατα και αν δεν έχεις δώσει τις σωστές πληροφορίες, μην περιμένεις να έρθουν κάποιοι να δουν αυτό που δεν υπάρχει... Ακόμα κι αν υπάρχει. Εκτός κι αν μια κοινότητα δεν την ενδιαφέρει η τουριστική ανάπτυξη και τα οικονομικά οφέλη που προκύπτουν από αυτή.
Banner Inside Article - 728x90
Αλλά ακόμα και σε αυτή την περίπτωση, θα πρέπει να βλέπουμε τον τόπο μας σαν έναν προορισμό που θα αγαπούσαμε να επισκεφτούμε. Το αίτημα να μείνουν οι νέοι στον τόπο τους, προβλήθηκε πολύ έντονα στη χώρα μας τις τελευταίες δεκαετίες. Αλλά πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό σε κοινωνίες που δεν ενδιαφέρονται ή δαιμονοποιούν κάθε ανάπτυξη, πόσο μάλιστα την τουριστική που μπορεί... να αλλοιώσει τα πολιτιστικά τους χαρακτηριστικά τα οποία όμως κρατούν... καλά κρυμένα, τόσο που ούτε οι ίδιες τα απολαμβάνουν.
Το πιθανότερο είναι οι νέοι αυτοί να αναζητήσουν ευκαιρίες σε περιοχές που τις παρέχουν, όχι απαραίτητα στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως γινόταν κάποτε, αλλά σε περιοχές που έχουν μετατραπεί σε τουριστικούς προορισμούς. Αν μια κοινότητα θέλει τουρίστες, θα πρέπει πρώτα να ξεκινήσει από τους κατοίκους της.
Βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη. Μια ήσυχη επανάσταση.
Η βιώσιμη ανάπτυξη ή η επανεκκίνηση του τουρισμού σε κάποιες περιπτώσεις, είναι μια ήσυχη επανάσταση που «ανοίγει» ορίζοντες, προωθεί νέες ιδέες, ανατρέπει αντιλήψεις και στερεότυπα.
Όμως σε αυτή την ανάπτυξη πρέπει να ηγείται η ίδια η κοινωνία, η ίδια η κοινότητα.
Στα διάσημα τουριστικά hotspots αυτή η ανάπτυξη επιβάλλεται πλέον από τους επισκέπτες που η επέλασή τους είναι αδύνατο να ανακοπεί. Σε λιγότερο προβεβλημένες περιοχές, όμως, που είναι πρόθυμες να δεχτούν επισκέπτες, η συμμετοχή της κοινότητας είναι απαραίτητη για τη δημιουργία στρατηγικών τουρισμού που προωθούν την πολιτιστική κληρονομιά, διασφαλίζοντας παράλληλα τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα.
Όταν η τοπική κοινότητα δεν βάζει τους όρους, τους βάζουν οι επισκέπτες
Η περιοχή που μεγάλωσα είναι από τις μεγαλύτερες οινοπαραγωγικές ζώνες στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια με χιλιάδες στρέμματα αμπελώνα και δεκάδες οργανωμένα οινοποιεία. Όταν πριν από μια δεκαετία και περισσότερο προσπαθούσα να εμφυσήσω σε κάποιους την έννοια του οινικού τουρισμού και την αναγκαιότητα δημιουργίας σχετικών υποδομών, εισέπραττα ειρωνικά σχόλια. Ο καθένας ήξερε περισσότερα από όλους τους υπόλοιπους. Ο καθένας πίστευε ότι μπορεί να τα καταφέρει μόνος του. Αν τα κατάφερνε όλη η κοινότητα μαζί, θα επιμεριζόταν, άρα θα μειωνόταν η δική του επιτυχία. Σήμερα η περιοχή δέχεται μια αυξανόμενη «επίθεση» από τουριστικά γραφεία και νέους ανθρώπους που επιθυμούν να κάνουν ένα οινικό ταξίδι.
Όμως η κοινότητα, ούτε σε επίπεδο κοινωνίας, ούτε σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ούτε σε επίπεδο επαγγελματιών και των ίδιων των οινοποιείων είναι έτοιμη να προσφέρει ένα ολοκληρωμένο τουριστικό προϊόν, ούτε καν τις σωστές πληροφορίες. Η... επίθεση αγάπης όμως δεν πρόκειται να ανακοπεί με αποτέλεσμα τους όρους της όποιας τουριστικής ανάπτυξηε να τους επιβάλλουν κι εδώ οι επισκέπτες και όχι η κοινωνία. Μια τέτοια ανάπτυξη όμως δεν μπορεί να είναι βιώσιμη.
Μια πρόταση... χωρίς απάντηση
Ένα ακόμα παράδειγμα. Πριν καιρό πρότεινα σε κάποιους Δήμους ένα project για τη δημιουργία μιας ερευνητικής μελέτης, με τη συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας για τον τρόπο που μπορούν να διαμορφωθούν οι προϋποθέσεις για μια βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη, σαρώνοντας και εξαντλώντας όλες τις πολιτισμικές ευκαιρίες που υπάρχουν. Δεν έλαβα καν απάντηση, ούτε και ήμουν αιασιόδοξος ότι θα λάβω φυσικά. Μόνο ένας Δήμαρχος λόγω φιλικής σχέσης, καθώς δεν μπορούσε να με αγνοήσει, με παρέπεμψε στον αντιδήμαρχο πολιτισμού, του οποίου η απάντηση ήταν «μα αυτά τα έχω ήδη κάνει» εννοώντας ότι έχει καταγράψει σε ένα χαρτί τα τοπόσημα της περιοχής του Δήμου.
Αυτό το κείμενο δεν γράφεται για να εκφράσω ή να διαχειριστώ κάποια απογοήευση, αλλά είναι σκέψεις που προέκυψαν, από ένα άρθρο που διάβασα, αναζητώντας πληροφορίες για έναν τουριστικό προορισμό στις Δαλματικές ακτές, που ομολογώ δεν είχα συναντήσει πριν. Παρόλο που έχω επεξεργαστεί πολλά ταξιδιωτικά προγράμματα στην περιοχή. Κι αυτό επειδή περιλαμβάνεται σε μια οδική εκδρομή που θα κάνουν φιλικά μου πρόσωπα με ένα επαρχιακό γραφείο και έτυχε να ρίξω μια ματιά. Πρόκειται για το Τρέμπινιε, στη νότια Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Και είναι λογικό να μην το ξέρω. Παρότι απέχει μόλις 30 χιλιόμετρα από το Ντουμπρόβνικ, το Τρέμπινιε απουσιάζει από τους περισσότερους ταξιδιωτικούς οδηγούς.
Όμως το Τρέμπινιε αποτελεί ένα από τα πιλοτικά έργα που χρηματοδοτεί η Ε.Ε. όπου ερευνητές και τοπικές κοινότητες διαμορφώνουν μαζί σχέδια βιώσιμου τουρισμού.
Τρέμπινιε. Ανάπτυξη χωρίς τα λάθη του Ντουμπρόβνικ
Σύμφωνα με το άρθρο που υπογράφει η Sofia Sanchez Manzanaroτα, οι πιο δημοφιλείς τουριστικοί προορισμοί της Ευρώπης αρχίζουν να πιέζονται από την ίδια τους την επιτυχία. Από το Παρίσι έως το Ντουμπρόβνικ, ο μαζικός τουρισμός προκαλεί συνωστισμό και ρύπανση. Ωστόσο, λίγο πέρα από αυτά τα «hotspots» βρίσκονται περιοχές πρόθυμες να υποδεχθούν επισκέπτες. Ερευνητές που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ πιστεύουν ότι έχουν βρει έναν τρόπο να κατευθύνουν τον τουρισμό πιο βιώσιμα.
Ένα τέτοιο μέρος είναι το Τρέμπινιε, στη νότια Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Με την πλούσια ιστορία του, το μεσογειακό του κλίμα και τα εκλεκτά προϊόντα του -από δυνατά κρασιά έως χρυσαφένιο μέλι- η πόλη έχει πολλά να προσφέρει. Ο αστικός της ιστός αντικατοπτρίζει αιώνες διαφορετικών πολιτισμικών επιρροών, όπως οθωμανικών, βενετικών και αυστροουγγρικών.
Κι όμως, όπως αναφέραμε και παραπάνω παρότι απέχει μόλις 30 χιλιόμετρα από το Ντουμπρόβνικ, το Τρέμπινιε απουσιάζει από τους περισσότερους ταξιδιωτικούς οδηγούς. Στην άλλη πλευρά των συνόρων, το Ντουμπρόβνικ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα υπερτουρισμού. Με περίπου 41.000 κατοίκους, δέχθηκε 1,4 εκατομμύρια τουρίστες το 2024, σύμφωνα με το Υπουργείο Τουρισμού της Κροατίας. Το μάθημα για το Τρέμπινιε είναι σαφές: για να αναπτύξει τον τουρισμό χωρίς να επαναλάβει τα λάθη του γείτονά του, πρέπει να ακολουθήσει διαφορετική πορεία.
Οι κοινότητες μοχλός ανάπτυξης και σχεδιασμού
Το Τρέμπινιε ήταν ένα από τα οκτώ πιλοτικά σημεία μιας τετραετούς πρωτοβουλίας της ΕΕ με την ονομασία TExTOUR, η οποία ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2024. Οι εταίροι του έργου δοκίμασαν καινοτόμες προσεγγίσεις για την προώθηση βιώσιμου τουρισμού σε λιγότερο γνωστές περιοχές.
Για την Ισιδόρα Κάραν, Βόσνια αρχιτέκτονα και ερευνήτρια αστικού χώρου, καθώς και τοπική υπεύθυνη του έργου, η εγγύτητα του Τρέμπινιε σε τουριστικούς «μαγνήτες» όπως το Ντουμπρόβνικ, ο Κόλπος του Κότορ στο Μαυροβούνιο και το Μόσταρ αποτελεί πλεονέκτημα αλλά και πρόκληση.
«Το καλοκαίρι πολλοί νέοι φεύγουν για να εργαστούν εκεί, και υπάρχει ο φόβος ότι η πόλη θα αδειάσει αν δεν βρούμε νέους και συμπεριληπτικούς τρόπους να τους συνδέσουμε με τον πολιτιστικό τουρισμό», ανέφερε.
Αντί να εφαρμόσουν έτοιμες λύσεις, οι ερευνητές συνεργάστηκαν με τις κοινότητες για να εντοπίσουν τα τοπικά πλεονεκτήματα και να σχεδιάσουν τουριστικά έργα προσαρμοσμένα στις ανάγκες τους. Η τεχνολογία, όπως αισθητήρες και QR codes, έπαιξε ρόλο, αλλά στο επίκεντρο βρέθηκε η συμμετοχή των κατοίκων.
Δοκιμάζοντας νέα μοντέλα: από το Τρέμπινιε έως την Πορτογαλία
«Η ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού μιας περιοχής είναι μια διαδικασία στην οποία πρέπει να συμμετέχει ενεργά ολόκληρη η κοινότητα, ώστε οι λύσεις να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της», δήλωσε ο Ντάνιελ Μπασούλτο, συντονιστής του έργου.
Ο Μπασούλτο εργάζεται στο ίδρυμα Fundación Santa María la Real στη βόρεια Ισπανία, το οποίο προωθεί βιώσιμο τουρισμό μέσω της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Για να δοκιμάσουν την προσέγγισή τους, οι ερευνητές επέλεξαν περιοχές σε οκτώ κράτη-μέλη της ΕΕ και τρεις εκτός ΕΕ: Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Λίβανο και Ουκρανία.
Στόχος δεν ήταν η προσέλκυση μαζικού τουρισμού, αλλά η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των περιοχών. «Δεν θέλαμε να κατακλύσουμε αυτές τις περιοχές με τουρίστες. Σκοπός μας ήταν να τις κάνουμε βιώσιμες, ώστε οι ντόπιοι να παραμένουν εκεί αντί να φεύγουν για εργασία αλλού», εξήγησε.
Ζωντανός πολιτισμός
Η ομάδα στο Τρέμπινιε ξεκίνησε ακούγοντας τους κατοίκους. Μέσα από εργαστήρια, οι πολίτες συμμετείχαν ενεργά στη διαμόρφωση ιδεών για το τουριστικό μέλλον της πόλης.
Ένας στόχος ήταν η ανάδειξη λιγότερο αξιοποιημένων χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως το Krš — ένας από τους αρχαιότερους οικισμούς της περιοχής — που είχε παραμεληθεί για δεκαετίες.
Το 2023 διοργανώθηκε εκεί ένα φεστιβάλ τέχνης που «ζωντάνεψε» ξανά τη γειτονιά. Οι κάτοικοι συμμετείχαν ενεργά, βοηθώντας ακόμη και στην εγκατάσταση μιας προσωρινής πέργκολας, η οποία στη συνέχεια έγινε μόνιμο σημείο συνάντησης.
Παράλληλα, δημιουργήθηκαν θεματικές διαδρομές εκτός του ιστορικού κέντρου, ώστε να αποφευχθεί ο συνωστισμός. Κατά μήκος αυτών, QR codes παρέχουν πληροφορίες για μονοπάτια πεζοπορίας, ποδηλασία, καγιάκ και μετακινήσεις.
Οι ερευνητές συνεργάστηκαν επίσης με την τοπική οργάνωση Slow Food για τη δημιουργία μιας μικρής σχολής γαστρονομίας, όπου οι μαθητές μαθαίνουν να επαναπροσεγγίζουν παραδοσιακές συνταγές, διατηρώντας τις δεξιότητες και τις θέσεις εργασίας στην περιοχή.
Φύλακες της Παλαιολιθικής κληρονομιάς
Περισσότερα από 3.000 χιλιόμετρα μακριά, στη βορειοανατολική Πορτογαλία, η κοιλάδα Vale do Côa φιλοξενεί μία από τις μεγαλύτερες συλλογές παλαιολιθικής βραχογραφίας στην Ευρώπη. Χιλιάδες χαράξεις ζώων εκτείνονται κατά μήκος του ποταμού Côa, γεγονός που της χάρισε το καθεστώς Μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1996.
Για την προστασία αυτών των ευαίσθητων έργων, οι επισκέψεις περιορίζονται σε νυχτερινές ξεναγήσεις. Οι τοπικές κοινότητες πρότειναν την εκπαίδευση νέων και ηλικιωμένων ως «φύλακες πολιτισμού», ώστε να μεταδίδουν γνώση και να προστατεύουν την κληρονομιά.
Συμπέρασμα: Τουρισμός με επίκεντρο την κοινότητα
Επιστρέφοντας στις αρχικές σκέψεις, το βασικό συμπέρασμα είναι σαφές: η κοινότητα αποτελεί τον βασικό μοχλό ανάπτυξης. Ο βιώσιμος τουρισμός πρέπει να χτίζεται μαζί με τους ανθρώπους του τόπου. Νέες πρωτοβουλίες συνεχίζουν αυτή την κατεύθυνση, προωθώντας παραδοσιακά προϊόντα και καλύτερη διαχείριση των επισκεπτών και είναι ενθαρρυντικό που η ΕΕ χρηματοδοτεί τέτοιες μελέτες, επιβεβαιώνοντας και τη δική μου σχεδόν μάταιη προσπάθεια να πείσω ελληνικούς φορείς, όπως για παράδειγμα οι Δήμοι να κάνουν το ίδιο.
Ο τουρισμός θα συνεχίσει να έχει κεντρικό ρόλο για την ευρωπαϊκή οικονομία. Ωστόσο, παραδείγματα όπως το Τρέμπινιε και η κοιλάδα Côa δείχνουν ότι υπάρχει μια εναλλακτική προσέγγιση, όπου οι ίδιες οι κοινότητες καθορίζουν τον ρυθμό ανάπτυξης.
