Κάτι είχα ακούσει, κάτι είχα διαβάσει για την ποικιλομορφία του Βελγικού πληθυσμού και μάλιστα για εκείνη των Βρυξελλών, την καρδιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εκείνο που δεν περίμενα όμως να βρω είναι ένα κάποιου είδους «κράτος εν κράτει» και μάλιστα εντός της πόλεως.
Banner Inside Article - 728x90
Είχα επισκεφθεί πάλι τις Βρυξέλλες πριν από δεκαπέντε χρόνια, αλλά δεν είχα αντιληφθεί την έκταση του θέματος, ίσως γιατί έμεινα σε άλλο κομμάτι της πόλης, ή περιηγήθηκα με τα πόδια κυρίως στα πιο κεντρικά και πιο τουριστικά σημεία. Ή ίσως και γιατί οι παγκόσμιες μεταναστευτικές ροές έχουν αυξηθεί ευθέως ανάλογα με την υπογεννητικότητα του ντόπιου και Ευρωπαϊκού πληθυσμού.
Πλατεία Bockstael στο Laeken. Μια γειτονιά που σφύζει από ζωή
Αυτή τη φορά με την παρέα μου για τη διαμονή μας επιλέξαμε την περιοχή Laeken. Μείναμε σε ένα μικρό διαμέρισμα βραχυχρόνιας μίσθωσης κοντά στην πλατεία Bockstael και στην ομώνυμη στάση για το μετρό και τα άλλα αστικά μέσα μαζικής μεταφοράς. Retro studio το όνομά του, στον δεύτερο όροφο ενός ανακαινισμένου παλιού όμορφου σπιτιού χωρίς ασανσέρ, με σοφίτα. Κουκλίστικο διαμερισματάκι, με στενή ξύλινη σκάλα που έτριζε νοσταλγικά σε μερικά από τα πατήματά της.
Ο ιδιοκτήτης, στην ηλικία μας, ντόπιος βέρος Βρυξελλιώτης, κατοικούσε με την οικογένειά του στους δύο από κάτω ορόφους και τον συναντήσαμε το πρώτο βράδυ που φθάσαμε. Αν και δεν θα τον χαρακτήριζα ομιλητικό, εν τούτοις μας σύστησε κάποια καταστήματα της περιοχής, εστιατόρια κλπ. και θεωρήσαμε πως ένα κάπως ανιαρό πενθήμερο στην περιοχή μας περίμενε.
Αμ δε!! Την άλλη μέρα το πρωί κατεβήκαμε στη γειτονιά που έσφυζε από ζωή για να αγοράσουμε προμήθειες για το πρωινό μας. Τα φρούτα και τα λαχανικά στο διπλανό γωνιακό μανάβικο ολόφρεσκα, η δε χρωματική τους παλέτα είχε συντεθεί πολύ άρτια. Ο καταστηματάρχης αλλοδαπός, ελαφρά σκουρόχρωμος, σταρένιος ίσως. Το ίδιο και οι δύο υπάλληλοι.
Το λαχταριστό Boulangerie Mogador
Στην απέναντι γωνία ένα λαχταριστό αρτοποιείο / ζαχαροπλαστείο με την επωνυμία Boulangerie Mogador μας έκλεινε προκλητικά το μάτι. Μας έτρεξαν τα σάλια με το που πλησιάσαμε τη βιτρίνα. Είχε τα πάντα και κυρίως μεταξύ άλλων, κάτι ευμεγέθεις τάρτες φράουλας ολόφρεσκες! Δεν χρειάστηκε να αναρωτηθούμε αν πρέπει να αναζητήσουμε καλύτερη τύχη παραπέρα και κατευθυνθήκαμε ακάθεκτοι προς τα ενδότερα. Τότε διαπιστώσαμε αφενός πως κι εδώ οι πωλητές ήταν αναλόγου σταρένιου χρώματος και αφετέρου στο χώρο υπήρχε και μια ξεχωριστή μεγάλη βιτρίνα με κάτι σαν αραβικές πίτες που δεν είχα ξαναδεί ούτε είχα δοκιμάσει, γεμιστές άλλες με κιμά κοτόπουλου ή μοσχαριού, άλλες με μανιτάρια κλπ Το κίμινο που κάποιες περιείχαν μου έστειλε σήματα επικοινωνίας και δεν αντιστάθηκα.
Οι μαροκινές πίτες Msemen στην καρδιά της πόλης
Ψωνίσαμε απ΄ όλα αυτά τα καλούδια και μείναμε ενθουσιασμένοι όταν τα καταναλώσαμε. Οι πίτες λοιπόν ήταν μαροκινές, ανήκαν στην κατηγορία του άζυμου ψωμιού Msemen, θύμιζαν κρέπες και ήταν λεπτές, τετράγωνες και η ζύμη τους κάπως φυλλώδης χωρίς να αφήνει λαδίλα. Εξαιρετικές. Εκείνο όμως που ευχαριστηθήκαμε ήταν συγκεκριμένα η τάρτα με κρέμα και ολόφρεσκες μπόλικες φράουλες που μετρίαζαν τη γλύκα. Μπορούσαν άνετα να συγκριθούν με τις αντίστοιχες αν και αξεπέραστες του άλλου ζαχαροπλαστείου της γνωστής φίρμας Wittamer που δοκιμάσαμε στη Grand Sablon.
Τα καταστήματα των Μαροκινών.
Για να μην πολυλογώ, μετά το πρωινό αποφασίσαμε να περπατήσουμε λίγο στη γειτονιά. Καθ’ οδόν βλέπαμε ότι αν όχι όλα, πάντως την πλειοψηφία των καταστημάτων διαχειρίζονταν αλλοδαποί αραβικής ή βορειοαφρικανικής εμφάνισης και αναλόγου ενδυμασίας. Δεν ήταν πολυτελή αλλά όλα χρήσιμα για τις ανάγκες της καθημερινότητας, με μια έντονα λαϊκή χροιά, αλλά διάφορα σε ποικιλία. Από ένα ενδιαφέρον χασάπικο, ένα ψαράδικο, μερικά μανάβικα και αρτοποιεία, σούπερ μάρκετ, είδη ένδυσης, κομμωτήρια κλπ μέχρι καφετέριες, σαντουϊτσάδικα, εστιατόρια ενώ είδαμε μόνο μία πιτσαρία. «Τόσα καταστήματα να τα διαχειρίζονται άραβες και μάλιστα Μαροκινοί; Θα έτυχε!» σκέφτηκα. Αλλά η επόμενες σκέψεις μου ήταν ότι βρισκόμασταν σε ένα ταξίδι... σε δύο χώρες συγχρόνως.
Πώς πάμε για το Ατόμιουμ;
Η αλήθεια είναι όμως πως θα έπρεπε να προβληματιστούμε όταν διαπιστώσαμε ότι το διαμέρισμά μας ήταν σε φθηνότερη τιμή ενοικίασης από άλλα σε κεντρικότερα σημεία. Θέλαμε λοιπόν να ρωτήσουμε κάποιον ας πούμε ντόπιο για το πώς θα πάμε στο περιλάλητο Ατόμιουμ (αρχιτεκτονικό μνημείο που αναπαριστά σε μεγένθυση τη δομή του ατόμου του σιδήρου) και για τη στάση του Μετρό, αλλά καθώς βλέπαμε όλο αραβικής προέλευσης κατοίκους, κουμπωθήκαμε! Κάποια στιγμή βλέπουμε να έρχεται προς το μέρος μας μια ηλικιωμένη κυρία, που κρατούσε κι ένα μπουκέτο λουλούδια, που μας φάνηκε γηγενής.
«Αυτήν θα ρωτήσουμε» σκέφτηκα, μη μπορώντας να βρούμε καταλληλότερο ντόπιο πρόσωπο να απευθυνθούμε.
«Το Ατόμιουμ; Ελάτε να σας δείξω που είναι. Είναι πολύ κοντά!» μας είπε και αφού περπάτησε μαζί μας λίγα βήματα, σήκωσε το χέρι της και μας έδειξε με το δάχτυλό της τον προορισμό μας.
Πράγματι φαίνονταν μερικές από τις χαλύβδινες σφαίρες στην κορυφή της δομής του οπότε καθώς μας φάνηκε σχετικά κοντά αποφασίσαμε να περπατήσουμε. Ήσυχη η περιοχή, φαρδύς ο δρόμος, τριώροφα και τετραώροφα τα κτίρια, κυρίως πολυκατοικίες, όχι με κάποια ιδιαίτερη αρχιτεκτονική κατασκευασμένα, αλλά καλαίσθητα, ορισμένα με τούβλο εξωτερικά και τα οποία έδιναν ένα ζεστό κοκκινωπό χρώμα σε αντίθεση με τη γενικότερη γκρίζα μελαγχολική ευρύτερη εικόνα της περιοχής.
Morocco tea, μια μοναδική εμπειρία
Μετά από κανά δεκάλεπτο περπάτημα πέσαμε πάνω σε ένα παραδοσιακού τύπου μαροκινό καφενείο, αδιάφορο στην εμφάνιση. Υπό άλλες συνθήκες θα το προσπερνούσαμε όπως και τα λοιπά καταστήματα στην περιοχή. Αυτή τη φορά όμως, καθώς ήταν η δεύτερη επίσκεψή μας στο Βέλγιο, αποφασίσαμε να περιηγηθούμε πιο χαλαρά κι ό,τι ήθελε προκύψει.
«Ευκαιρία για ξεκούραση και για ένα καφεδάκι» σκεφτήκαμε εκείνο το δροσερό πρωινό στο τέλος του Σεπτέμβρη. Ο σερβιτόρος ήταν νέος, ευγενέστατος και μιλούσε άψογα τα αγγλικά. Μας διαφήμισε το δικό τους μαροκινό πράσινο τσάι μέντας και εμείς το τιμήσαμε. Πράγματι μοσχοβολούσε και ζέστανε εκτός από το λαιμό και το μέσα μας!
Το ζεστό πράσινο τσάι περιείχε μπόλικα φρέσκα φύλλα μέντας που μοσχοβολούσε και ήταν σερβιρισμένο άψογα σε γυάλινο ποτήρι του νερού, τυλιγμένο τεχνηέντως και διαγωνίως κατά το ήμισυ με μια λευκή χαρτοπετσέτα για να μην τυχόν κάψουμε τα χέρια μας όταν θα το πιάσουμε για να πιούμε. Όπως μάθαμε, αυτό το τσάι είναι το πιο διαδεδομένο ρόφημα στο Μαρόκο, κατέχει σημαντική θέση στην κουλτούρα του, θεωρείται μορφή τέχνης και καθώς θεωρείται ποτό της φιλοξενίας, παρασκευάζεται και σερβίρεται στους καλεσμένους από τον οικοδεσπότη.
Και ο ταξιτζής από το Μαρόκο
Στη συνέχεια, όταν αργότερα χρειαστήκαμε ταξί, ο οδηγός ήταν κι αυτός Μαροκινός. Αλλά και στην πλειοψηφία τους οι ταξιτζήδες ήταν της ίδιας εθνικότητας. Πιάναμε την κουβέντα μαζί τους και μας έλεγαν άλλοι τον πόνο τους κι άλλοι μιλούσαν για τα όνειρά τους. Μιλούσαν πολύ καλά τα γαλλικά αλλά και τα αγγλικά τους ήταν καλούτσικα. Όλοι όσους συναντήσαμε, ήταν παντρεμένοι, είχαν πάνω από 2 παιδιά, ήταν σχετικά πολύ νέοι, με περιποιημένη εμφάνιση και καλούς τρόπους και κάποιοι έκαναν αυτή τη δουλειά ως δεύτερη. Κάποιοι είχαν τέσσερα παιδιά και σ’ εκείνες τις περιπτώσεις η σύζυγος απασχολείτο με την ανατροφή των παιδιών και τα οικιακά.
Ένας μάλιστα από αυτούς τους ταξιτζήδες μας διηγήθηκε λίγο την πορεία του. Ανέφερε λοιπόν πως η γυναίκα του αν και Μαροκινής καταγωγής, είχε γεννηθεί και ζήσει όλη της τη ζωή μέχρι να παντρευτεί στο Βέλγιο, δεν της άρεσε που είχε αναγκαστεί να ζήσει ένα διάστημα ως παντρεμένη στο Μαρόκο και είχε πάρει τα παιδιά τους και είχε γυρίσει στις Βρυξέλλες όπου και εργαζόταν. Εκείνος πάλι δεν ήθελε να ζήσει στο Βέλγιο, καθώς είχε όλη του την οικογένεια αλλά και μια πετυχημένη επιχείρηση με καλούς συνεργάτες στο Μαρόκο. Παρόλα αυτά τους τελευταίους τέσσερεις μήνες είχε αναγκαστεί υπό την απειλή διαζυγίου να έρθει στην γυναίκα του και τα παιδιά του που ζούσαν πλέον στις Βρυξέλλες και μη έχοντας κάποιο άλλο εφόδιο ή προσόν σε μια ξένη χώρα, δούλευε ως οδηγός ταξί. Όμως όπως μας είπε, η μαροκινή επιχείρησή του ακόμη χρηματοδοτούσε τα οικογενειακά τους έξοδα, γιατί η ζωή ήταν ακριβή και δύσκολη ειδικά για τους μετανάστες.
Κάτι αντίστοιχο είχαμε συναντήσει και πριν λίγο καιρό όταν επισκεφθήκαμε την Ολλανδία, όπου κι εκεί, τουλάχιστον στο Άρνεμ αλλά και στο Άμστερνταμ, οι περισσότεροι ταξιτζήδες ήταν πάλι Μαροκινής καταγωγής μετανάστες, όλοι περιποιημένοι, με λευκό πουκάμισο και ευγενική συμπεριφορά.
Και μερικά στατιστικά στοιχεία
Κάθισα και έψαξα λίγο περισσότερο το θέμα στο διαδίκτυο όταν επιστρέψαμε στην Ελλάδα. Όντως τα στοιχεία, οι αριθμοί και τα ποσοστά μιλούν από μόνα τους:
• Σύμφωνα με τη βελγική στατιστική υπηρεσία Statbel, ο Πληθυσμός του Βελγίου (2025) ανέρχεται σε 11.758.603 κατοίκους, με τη μεγαλύτερη πόλη και πρωτεύουσα, αυτή των Βρυξελλών να έχει πληθυσμό 1.019.022 κατοίκους.
• Το 13,4% του πληθυσμού είναι μη Βέλγοι. Πριν από 20 χρόνια, ήταν 8,2%. Το ποσοστό των μη Βέλγων στις περιοχές της Φλάνδρας και της Βαλλονίας είναι περίπου 11%. Στην περιφέρεια της πρωτεύουσας των Βρυξελλών, είναι 37%.
• Το 2020, ένα ποσοστό 83,9% των νέων κάτω των 18 ετών στο Βέλγιο, είχαν τουλάχιστον τον ένα γονιό μη -Βελγικής καταγωγής, ενώ ένα ποσοστό 60,1% είχαν μη Ευρωπαϊκές ρίζες εκ των οποίων το 37% ήταν από Αφρική.
• Οι Μαροκινοί που έχουν μεταναστεύσει στο Βέλγιο είναι περίπου 500.000 και το 45% από αυτούς βρίσκονται στις Βρυξέλλες. Σχεδόν όλοι έχουν πάρει Βελγική υπηκοότητα και αποκαλούνται Βελγο-μαροκινοί.
• Οι Έλληνες στο Βέλγιο υπολογίζονται περίπου στους 35.000-45.000, με το ακριβές ποσοστό να μην είναι σαφές λόγω της ελεύθερης μετακίνησης στην Ε.Ε., αλλά αποτελούν σημαντική κοινότητα που αυξήθηκε ιδιαίτερα μετά το 2008 λόγω της κρίσης.
• Οι Μαροκινοί στο Βέλγιο αποτελούν τη μεγαλύτερη εθνικότητα καταγωγής, σύμφωνα με δεδομένα του 2020, ξεπερνώντας Ιταλούς και Γάλλους.
• Στις Βρυξέλλες οι περιοχές με εμφανές το Μαροκινό στοιχείο, ιστορικά είναι οι εξής: Molenbeek-Saint-Jean, Schaerbeek , Saint-Gilles, Ixelles, Forest, Etterbeek και Bockstael-Laeken. Δυστυχώς οι περιοχές αυτές μαστίζονται από ανεργία που στους νέους ανέρχεται σε ποσοστά υψηλά από 22% μέχρι και 40%, φτώχεια, απομόνωση και έντονες φυλετικές διακρίσεις.
• Το Μαρόκο είναι μια αραβική, μουσουλμανική χώρα της Βόρειας Αφρικής. Το πολίτευμά του είναι η Συνταγματική Μοναρχία και έχει έκταση 446.550 τ.χλμ. και πληθυσμό 36.828.330 κατοίκους, σύμφωνα με την απογραφή του 2024. Η στρατηγική θέση του Μαρόκου κοντά στην είσοδο της Μεσογείου προσέλκυσε όπως ήταν αναμενόμενο από παλιά το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον. Το 1912, η Γαλλία και η Ισπανία χώρισαν τη χώρα σε αντίστοιχα προτεκτοράτα, διατηρώντας μια διεθνή ζώνη στην Ταγγέρη. Μετά από ταραχές και εξεγέρσεις κατά της αποικιοκρατίας, το 1956 το Μαρόκο ανέκτησε την ανεξαρτησία του και επανενώθηκε.
• Σύμφωνα με την Στατιστική Υπηρεσία του Μαρόκου (Office des Changes), τα Εμβάσματα μαροκινής διασποράς, δηλαδή των Μαροκινών που διαμένουν στο εξωτερικό, έχουν διπλασιαστεί κατά την τελευταία δεκαετία, φτάνοντας τα 115,26 δισ. DH (περίπου 11,52 δισ. ευρώ) το 2023, από 57,4 δισ. DH (περίπου 5,74 δισ. ευρώ) το 2014 και αποτελούν βασικό πυλώνα της μαροκινής οικονομίας και σημαντικό εξισορροπιστικό παράγοντα του ισοζυγίου πληρωμών. Η πλειονότητα των εμβασμάτων προέρχεται από την Ευρώπη, με την Γαλλία να καταλαμβάνει σταθερά την πρώτη θέση. Η εν λόγω σταθερή δυναμική των εμβασμάτων εξηγείται τόσο από τον υπερδιπλασιασμό των Μαροκινών που διαμένουν στο εξωτερικό κατά την τελευταία εικοσαετία, όσο και από άλλους οικονομικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Περαιτέρω, προς αυτή την κατεύθυνση συμβάλλουν η έντονη οικογενειακή αλληλεγγύη που χαρακτηρίζει την μαροκινή κοινωνία, σε συνδυασμό με την άνοδο του εγχώριου κόστους ζωής, την αύξηση των εισοδημάτων των Μαροκινών μεταναστών (ιδίως στη Γαλλία και το Βέλγιο), τη βελτίωση του εκπαιδευτικού τους επιπέδου και των τυπικών προσόντων τους, καθώς και τον αναπροσανατολισμό τους προς περιοχές υψηλότερων εισοδημάτων. Η παρουσία Μαροκινών βιομηχανικών εργατών στο Βέλγιο ήταν εμφανής ήδη από το 1912 ενώ η γρήγορη ανάκαμψη της βελγικής οικονομίας μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο και μεγάλη η ανάγκη για εργάτες στα λιγνιτωρυχεία, το βελγικό κράτος σύναψε τότε κατά καιρούς σχετικές εργασιακές συμφωνίες με διάφορα φτωχά κράτη όπως και με το Μαρόκο.
• Τέτοιες εργασιακές συμφωνίες υπέγραψαν μεταξύ άλλων πρώτα η Ιταλία (1646) και επειδή διεκόπη το 1956 η εν λόγω συμφωνία από τους Ιταλούς μάλλον λόγω δύσκολων εργασιακών συνθηκών, στη συνέχεια υπέγραψαν συμφωνία η Ισπανία (1956), η Ελλάδα (1957), η Τουρκία (1964) και το Μαρόκκο (1964) ως η πρώτη χώρα από τις Βορειοαφρικανικές χώρες. Οι συμφωνίες διακόπηκαν το 1974 ύστερα από την αναγκαστική αποβιομηχάνιση λόγω της πετρελαϊκής κρίσης του 1973.
Η «διαφορετική» Ευρώπη της ενσωμάτωσης, ένας νέος προορισμός
Μέσα σε όλη αυτή την κατάσταση που διαμορφώνεται όχι μόνο στο Βέλγιο αλλά και σε όλη τη γερασμένη Ευρώπη, ας κρατήσουμε μόνο την ελπίδα πως με την αισιοδοξία και τη μαχητικότητα της νεολαίας κάθε εθνότητας, νέο αίμα θα κυλήσει στις φλέβες της που το χρειάζεται και μάλιστα πρέπει να το ενσωματώσει άμεσα αν θέλει να συνεχίσει να ζει ως Ήπειρος με τη γνωστή της ταυτότητα.
Αρκεί να αποβάλλουμε κάθε είδους ρατσιστικά συναισθήματα, σκέψεις ή πράξεις και με καθαρή καρδιά να δεχθούμε το «διαφορετικό» και η εκάστοτε πολιτεία να αγκαλιάσει τη νεολαία, να την εκπαιδεύσει και να τη βοηθήσει να βγεί από αυτό το παράλληλο σύμπαν της γκετοποίησης, της απομόνωσης και των χαμένων ευκαιριών που βλέπουμε σήμερα.
Προσωπικά πάντως, έχω να καταθέσω πως αν ξαναβρεθώ στις Βρυξέλλες στο μέλλον, θα επιδιώξω να ξαναμείνω και να περιδιαβώ και πάλι την ήσυχη γειτονιά στην περιοχή Bockstael στο Laeken, να ξαναφάω μαροκινά εδέσματα και κυρίως την ολόφρεσκη τάρτα με τις κατακόκκινες ζουμερές φράουλες, σερβιρισμένη μέσα στο χρυσαφένιο χάρτινο πιατάκι της.
