Θυμάμαι πριν πολλά χρόνια, όταν έκανα διακοπές στη Σύρο με μια φίλη, τον Μάνο Ελευθερίου να επιμένει, μέρα μεσημέρι, με 45 βαθμούς να μα ξεναγήσει στον τάφο του Ροδοκανάκη στο νεκροταφείο. Κάποιες φορές αυτά που θεωρούμε ως αξιοθέατα είναι διαφορετικά από αυτά που έχουμε φανταστεί
Banner Inside Article - 728x90
Υπάρχουν μέρη όπου τα ταξίδια απαιτούν να τα κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά. Σε ένα μνημείο γενοκτονίας, σε ένα νεκτοταφείο, σε μια πρώην φυλακή, σε ένα πεδίο μάχης ή σε μια πόλη που φέρει ακόμη τα σημάδια μιας καταστροφής, η συνηθισμένη περιήγηση μπορεί να ξαφνιάζει. Το αξιοθέατο δεν προκύπτει από τη φυσική ομορφιά, αλλά σηματοδοτείται από γεγονότα που θα θέλαμε να ξεχάσουμε, αλλά επαναφέρουμε ως ιστορική μνήμη. Επισκέψεις σε μέρη, όπως το Άουσβιτς, το Ναγκασάκι, η Χιροσίμα συχνά περιγράφονται ως «σκοτεινός τουρισμός» (dark tourism), ένας όρος που χρησιμοποιείται στην ακαδημαϊκή έρευνα για τα ταξίδια σε τόπους που συνδέονται με τον θάνατο, τον πόνο, την τραγωδία ή το ιστορικό τραύμα.
Νοσηρή περιέργεια ή ανάγκη για την ιστορική μνήμη;
ελικά πώς εξηγείται αυτό; Πρόκειται για μακάβρια διάθεση, νοσηρή περιέργεια ή ανάγκη να έρθουμε σε επαφή με τεκμήρια της ιστορίας; Δεν είναι εκδρομές για να θαυμάσουμε τη φύση ή να βγάλουμε ωραίες ιστορίες, αλλά για να κατανοήσουμε την ιστορία και το παρελθόν μας. Χώροι μνήμης, εκπαίδευσης, αλλά και συνειδητοποίησξς της ανάγκης για συμφιλίωση και ειρηνική συνύπαρξη των λαών.
Πολλοί αναρωτιούνται πόσο ηθικό είναι ένας τόπος γενοκτονίας και αρνητικής μνήμης να μετατρέπεται σε τουριστικό προορισμό. Σε αυτό μόνο οι επισκέπτες μπορούν να απαντήσουν και εξαρτάται από την πρόθεση που έχουν όταν επιλέγουν ένα τέτοιο ταξίδι. Αλλά και πώς έχουν προετοιμάσει τον εαυτό τους για αυτό. Αυτά τα ταξίδαι είναι φυσικό να έχουν τους δικούς τους κανόνες. Διαβάζουμε τις οδηγίες πριν μπούμε. Σεβόμαστε τους άλλους επισκέπτες. Ποτέ δεν ξέρουμε τη σχέση που έχουν με τον χώρο, είμαστε διακριτικοί και τους αφήνουμε να βιώσουν την εμπειρία μετον δικό τους τρόπο. Αποφεύγουμε αστεία που μπορεί να προσβάλλουν πεποιθήσεις ή την εθνική μνήμη των ταξιδωτών. Αναρωτηθείτε αν η φωτογραφία, η ερώτηση ή το αστείο θα σας φαινόταν και πάλι αποδεκτό αν δίπλα σας στεκόταν κάποιος που είχε χάσει εκεί έναν γονέα, ένα παιδί, έναν φίλο ή ολόκληρη την κοινότητά του.
Το σημαντικότερο είναι η κριτική μας να μη γίνεται με αυτό που βλέπουμε, αλλά με αυτό που κρύβει πίσω του. Δεν μιλάμε για κάποιο ερειπιωμένο αντιαισθητικό κτίριο ή για ένα άδειο οικόπεδο, που μπορεί να μας παραπλανεί ως τουριστικό αξιοθέατο, αλλά για το τί είχε συμβεί σε αυτό το κτίριο ή σε αυτό το οικόπεδο σε μια δεδομένη χρονική στιγμή.
Ας δούμε κάποιους από τους χώρους αυτούς που συγκεντρώνουν σήμερα αρκετούς επισκέπτες.
Άουσβιτς, Πολωνία. Ένα χώρος με ειδικό βάρος
Δεν υπάχει πρόγραμμα τουριστικού γραφείου στην Πολωνία που μεταξύ άλλων να μην περιλεμβάνει και μια επίσκεψη στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Το μουσείο στον χώρο εκτιμά ότι περίπου 1,1 εκατομμύριο άνθρωποι δολοφονήθηκαν εδώ, στην περίοδο του δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, στην πλειοψηφία τους Εβραίοι. Για αυτό δεν είναι όμως κάτι που γίνεται ελαφρά τη καρδία στο πλαίσιο μιας εκδρομής., ούτε είναι τόπος για μια βιαστική επίσκεψη. Απαιτείται χρόνος και συναισθηματική προετοιμασία. Η τυπική ξενάγηση διαρκεί περίπου τρεισήμισι ώρες και το μουσείο έχει θέσει κανόνες που προστατεύουν τη σημασία, τον σεβασμό και τη βαρύτητα του χώρου σχετικά με τη φωτογράφιση και τη βιντεοσκόπηση. Ακολουθήστε την ξενάγηση έμπειρων ξεναγών που θα σας προετοιμάσουν πριν την επίσκεψη και στην επεξεργασία της εμπειρίας μετά, ώστε να μην περιοριστεί σε ένα δύσκολο απόγευμα, αλλά να γίνει κατανοητή μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ιστορίας της κατεχόμενης Πολωνίας και του Ολοκαυτώματος.
Χιροσίμα, Ιαπωνία. Η ζωή συνεχίζεται ως θρίαμβος
Οι περισσότεροι που ακούν τη λέξη Χιροσίμα, ίσως φαντάζονται έναν τόπο καταστροφής, κάτι σαν σελινιακό τοπίο, αφού η ατομική βόμβα του 1945, οδηγεί σε αυτούς τους συνειρμούς. Όμως η πόλη συνεχίζει να ζει, χωρίς να έχει μετατραπεί σε μουσειακό έκθεμα, με έναν πολύ μοντέρνο ρυθμό που συνυπάρεχει με την ιστορία της, αποδεικνύοντας πως η ζωή συνεχίζεται και οι καραστροφές είναι στην ουσία άχρηστες, καθώς δεν μπορούν να ανακόψουν την εξέλιξη και την πρόοδο.
Το Πάρκο Ειρήνης και ο Θόλος της Ατομικής Βόμβας αποτελούν σημεία αναφοράς για τον ατομικό βομβαρδισμό του 1945. Αναζητήστε την τοπική γνώση από έμπειρους ξεναγούς που μπορούν να εξηγήσουν την ιστορία πίσω από τα μνημεία, εντάσσοντάς τα παράλληλα στη σύγχρονη πόλη και στην κουλτούρα μνήμης της. Το αποτέλεσμα είναι μια πιο σύνθετη κατανόηση της Χιροσίμα, η οποία αναγνωρίζει τόσο την κλίμακα της καταστροφής όσο και τη ζωή της πόλης μετά από αυτήν.
Kigali Genocide Memorial στη Ρουάντα
To Κιγκάλι, η πρωτεύουσα της Ρουάντα είναι ένας ιδανικός τόπος για τους τουρίστες καθώς διαθέτει ένα όμορφο και οργανωμένο φυσικό περιβάλλον. Δεν μπορείς όμως όταν έρθεις εδώ να έχεις στο μυαλό σου μόνο κάποιο σαφάρι, όταν ξέρεις ότι ο σχετικά πρόσφατος εμφύλιος του 1994 κόστισε τη ζωή σε περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους μέσα σε περίπου εκατό ημέρες.
Το Kigali Genocide Memorial, Ρουάντα το μνημείο αποτελεί τον τελευταίο τόπο ανάπαυσης περίπου 250.000 θυμάτων της Γενοκτονίας κατά των Τούτσι. Το μνημείο αποτελεί επίσης κέντρο εκπαίδευσης για την ειρήνη και τη συμφιλίωση. Η επίσκεψη με έναν ξεναγό που γνωρίζει τη σύγχρονη ιστορία της Ρουάντα μπορεί να προσθέσει σημαντικό πλαίσιο, ιδιαίτερα σχετικά με την πορεία ανάκαμψης και συμφιλίωσης της χώρας. Οι ξεναγοί αυτοί με τοπική γνώση μπορούν να εντάξουν το μνημείο σε αυτή την ευρύτερη ιστορία, αντί να αφήσουν τους επισκέπτες να ερμηνεύσουν τα εκθέματα απομονωμένα.
Μνημεία Choeung Ek και Tuol Sleng. Η δράση των Κόκκινων Χμερ στην Καμπότζη
Οι ερυθροί Χμερ είναι το κόμμα που κυβλερνησε την Καμπότζη, ως Δημοκρατική Καμπουτσέα από το 1975 έως το 1979, υπό την ηγεσία του Πολ Ποτ Κατέλαβαν την πρωτεύουσα Πνομ Πενχ στις 17 Απριλίου 1975, μετά από έναν πολυετή εμφύλιο πόλεμο και επιχείρησαν μια βίαιη αγροτική επανάσταση προσπαθώντας να τη μετατρέψουν σε μια αποκλειστικά αγροτική κοινωνία. Αργά ή γρήγορα κατήργησαν τις πόλεις, το χρήμα, τις τράπεζες, τη θρησκεία, τα σχολεία και τις ιδιωτικές ελευθερίες και μέσα σε 4 χρόνια εξολοθρεύτηκαν περίπου 2 εκατομμύρια άνθρωποι (περίπου το 25% του πληθυσμού) από εκτελέσεις, εξαναγκαστική εργασία, πείνα και ασθένειες. Στο στόχαστρο βρέθηκαν διανοούμενοι, επιστήμονες, μοναχοί, μειονότητες, ακόμη και όσοι φορούσαν γυαλιά ή μιλούσαν ξένες γλώσσες. Οι μαζικές εκτελέσεις γίνονταν συχνά με αξίνες ή αιχμηρά αντικείμενα για εξοικονόμηση σφαιρών. Τα θύματα θάβονταν σε ομαδικούς τάφους.
Το καθεστώς ανατράπηκε τον Ιανουάριο του 1979 ύστερα από στρατιωτική εισβολή του Βιετνάμ.
Στην Πνομ Πενχ, η ιστορία των Ερυθρών Χμερ αποσαφηνίζεται με μια επίσκεψη στο Choeung Ek και στο Tuol Sleng, την πρώην φυλακή S21. Το Υπουργείο Τουρισμού της Καμπότζης αναφέρει ότι το Tuol Sleng λειτουργούσε ως χώρος ανακρίσεων και βασανιστηρίων, ενώ το Choeung Ek χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εκτελέσεων από το 1975 έως το 1979.
Η επίσκεψη πρώτα στη φυλακή βοηθά να γίνει κατανοητό πώς κρατούνταν και ανακρίνονταν τα θύματα πριν μεταφερθούν στα λεγόμενα «πεδία θανάτου». Ένας ξεναγός μπορεί να συνδέσει τους δύο χώρους, να εξηγήσει το πολιτικό πλαίσιο και να βοηθήσει τους επισκέπτες να κατανοήσουν πώς τα επιμέρους σημεία εντάσσονται στη μεγαλύτερη ιστορική εικόνα. Αυτό το πλαίσιο είναι ιδιαίτερα σημαντικό εδώ, επειδή το ίδιο το τοπίο δεν μπορεί να αποδώσει ολόκληρη την ακολουθία των γεγονότων.
Το Τείχος του Βερολίνου και η ιστορία της Στάζι, Γερμανία
Από τότε που έπεσε το τείχος του Βερολίνου, η ιστρορία εξελίσσεται τόσο γρήγορα που κινδυνεύει να εξαφανιστείως ως κάτι πολύ μακρινό παρόλο που δεν έχουν περάσει παρά μόνο λίγες δεκαετίες. Επίσης, οι ιδεολογικές αγκυλώσεις και διαφοροποιήσεις μπορούν να διαστρεβλώνουν τα γεγονότα ανάλογα με την ερμηνεία που τους δινει η κάθε πλευρά.. Το να υπάρχουν μνημεία που να θυμίζουν αυτή την εποχή, όπως ήταν είναι σημαντικό.
Το Μνημείο του Τείχους του Βερολίνου στην Bernauer Strasse διατηρεί τμήματα του πρώην συνοριακού τοπίου και μια υπαίθρια έκθεση στον χώρο όπου βρισκόταν η λεγόμενη «ζώνη θανάτου». Το Βερολίνο διατηρεί επίσης την πρώην φυλακή της Στάζι στο Hohenschönhausen, όπου οι ίδιοι οι χώροι βοηθούν τους επισκέπτες να κατανοήσουν την πολιτική καταστολή στην Ανατολική Γερμανία.Τα μνημεία αυτά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένα αξιοθέατα, αλλά ως τεκμήρια που αποκαλύπτουν τη σχέση ανάμεσα στο Τείχος, την παρακολούθηση, τους περιορισμούς στις μετακινήσεις, τις απόπειρες διαφυγής, τις οικογένειες που χωρίστηκαν και την καθημερινή ζωή στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, δίνοντας στα σωζόμενα αποσπάσματα ένα πολύ ευρύτερο νόημα.
Robben Island, Ένα νησί μνημείο του Απαρντχάιμ στη Νότια Αφρική
Πώς θα σας φαινόταν να βρεθείτε για λίγο στο κελί του Νέλσον Μαντέλα, εκεί που ο ηγέτης της Νότιας Αφρικής βίωσε την απομόνωση για 40 χρόνια;
Απέναντι από το Κέιπ Τάουν, το Robben Island συνδέεται στενά με το απαρτχάιντ και την πολιτική φυλάκιση. Η επίσκεψη στο νησί περιλαμβάνει την πρώην φυλακή και το κελί του Νέλσον Μαντέλα, ενώ το πληροφοριακό υλικό βοηθά να γίνει αντιληπτή η πραγματικότητα της πολιτικής κράτησης.
Μια επίσκεψη στο Robben Island αποτελεί μύηση στην ιστορία του απαρτχάιντ, των αναγκαστικών εκτοπίσεων, της αντίστασης, της δουλείας και του φυλετικού διαχωρισμού. Αυτή η οπτική μπορεί να γίνει πιο αποκαλυπτική και με επισκέψεις σε χώρους όπως το District Six Museum και το Slave Lodge, που συμπληρώνουν τη γνώση για τον τρόπο με τον οποίο καταγράφτηκε η ιστορία του φυλετικού διαχωρισμού στο Κέιπ Τάουν.
Πομπηία, Ιταλία. Εκεί που σταμάτησε η ζωή
Η Πομπηία στη Νότια Ιταλία, από τα πιο επισκέψιμα μέρη στον κόσμο, δεν σχετιζεται με μαζικούς θανάτους που προέκυψαν από πολέμους, θηριωδίες ή εμφύλιες συρράξεις, αλλά παρέμεινε στην ιστορία, μέσω των αρχαιολογικών ανασκαφών ως ένας τόπος μαζικού θανάτου που διατηρήθηκε μέσω της αρχαιολογίας. Η έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. έθαψε την πόλη, ενώ οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει κτίρια, αντικείμενα, δρόμους και τα λείψανα θυμάτων. Το Αρχαιολογικό Πάρκο αναφέρει ότι έχουν εντοπιστεί περισσότεροι από χίλιοι νεκροί και ότι έχουν δημιουργηθεί περισσότερα από εκατό εκμαγεία σωμάτων. Εδώ η εντύπωση που έχουμε και όσα έχουμε ακούσει αποκτούν άλλη οπτική από κοντά. Οι δρόμοι, οι επιγραφές, η αρχιτεκτονική και τα εκμαγεία ως ιστορικά τεκμήρια αποκαλύπτουν τόσο την καθημερινή ζωή των Ρωμαίων όσο και την ξαφνική καταστροφή που τη διέκοψε.
Παλαιό Τρίκερι. Το νησί των εκτοπισμένων γυναικών
Το Παλαιό Τρίκερι είναι ένα νησάκι, στο Νότιο Πήλιο, με κρυστάλλινα νερά και κατάφυτο από ελαιόδενδρα που κατοικούν λιγότεροι από 100 άνθρωποι. Έχει έκταση 2,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα και δεν κυκλοφορούν αυτοκίνητα, αφού μπορείς να το περπατήσεις όλο με τα πόδια. Αυτός ο μικρός τόπος από το 1948 μέχρι το 1953 επιλέχθηκε ως τόπος εξορίας για πάνω από 5.000 γυναίκες αριστερών πεποιθήσεων. Οι περιπέτειές τους είναι καταγεγραμμένες σε ημερολόγια που κρατούσαν οι γυναίκες και διέσωσε η Ρόζα Ιμβριώτη, η οποία τα έδωσε στην ποιήτρια Βικτωρία Θεοδώρου και αποτέλεσαν μέρος ενός ευρύτερου τόμου με μαρτυρίες γυναικών από την εξορία. Τα τελευταία χρόνια το νησί δέχεται επισκέψεις που καταλήγουν σε προσκύνημα τιμής και μνήμης. Χαρακτηριστικό είναι το Μοναστήρι της Ευαγγελίστριας που μοιάζει με φρούριο και στο οποίο έμεναν οι εκτοπισμένες με τα παιδιά τους.
Οδηγίες προετοιμασίας για μια επίσλεψη «σκοτεινού» τουρισμού
Μην κάνετε το ταξίδι χωρίς στόχο. Αποφασίστε γιατί το κάνετε και αν πράγματι υέλετε να το κάνετε. Αποφασίστε τι σας ενδιαφέρει να αποκομίστε από αυτό, (αφηγήσεις, μαρτυρίες, τεκμήρια) και επικεντρωθείτε σε αυτό τον στόχο.
Διαβάστε, ώστε να πάτε προετοιμασμένοι
Δεν χρειάζεται να τρέχετε στις βιβλιοθήκες. Τώρα πια είναι πολύ εύκολο να έχετε μια στοιχειώδη ενημέρωση για αυτό που θα δείτε. Το διαδίκτυο είναι γεμάτο από πληροφορίες. Η τεχνητή νοημοσύνη θα προμηθοποιηθεί να σας βοήθήσει ακόμα κι αν δεν της το ζητήσετε.
Προσλάβετε Ξεναγό
Θα πρέπει να αποδεχτείτε ότι δεν φτάνουν όσα διαβάσατε. Μην αντιμετωπίζετε το θέμα ως ειδικοί. Ακόμα κι αν έχετε εντρυφήσει σε αυτό, ένας ξεναγός θα σας δώσει μια άλλη οπτική των παραγμάτων, βοηθώντας σας να αποφύγετε μεροληπτικές ερμηνείες.
Δώστε χρόνο στον εαυτό σας. Για να το πούμε πιο λαϊκά είναι τόσο βαρύνουσας σημασίας προορισμοί που δεν θα... ξεπετάξετε για να προλάβετε το γεύμα στο εστιατόριο, ούτε προορισμοί που θα συμπιέσετε, ανάμεσα σε άλλους. Είναι ο σκοπός της εκδρομής και όχι μια παράπλευτη περιήγηση που προσφέρει ένα ταξιδιωτικό πρόγραμμα. Για να το θέσουμε κι αλλιώς εστιατόρια και μπαρ βα βρείτε παντού και πάντα, αυτά τα μέρη όμως συνήθως τα επισκέπτεστε μια φορά στη ζωή σας.
Αντισταθμίστε το σκοτάδι και τον πόνο της ιστορίας με το φως των πόλεων που επισκέπτεστε. Όσο χρόνο κι αν δώσετε στον εαυτό σας, πάντα φυσικά θα υπάρχει χρόνος για να απολαύσετε και τις ομορφιές που διαθέτουν οι πόλεις που φιλοξενούν ή οι πόλεις που βρίσκονται κοντά σε αυτά τα σημεία. Το Κιγκάλι είναι μια πόλη αναγέννησης. Το Βερολίνο είναι μια λειτουργική πρωτεύουσα, της οποίας το διαιρεμένο παρελθόν παραμένει ορατό. Η Χιροσίμα είναι μια σύγχρονη πόλη χτισμένη γύρω από την ιδέα της ειρήνης. Η Πνομ Πενχ είναι κάτι περισσότερο από την περίοδο των Ερυθρών Χμερ. Η Πομπηία καταγράφει την καθημερινή ζωή όσο και τον θάνατο.
